ભારત અને ઈઝરાયલ વચ્ચેના સંબંધોમાં એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક આવતો જોવા મળી રહ્યો છે. વડાપ્રધાન Narendra Modiના આવનારા ઈઝરાયલ પ્રવાસ પહેલા જ બંને દેશો વચ્ચે મુક્ત વ્યાપાર કરાર (FTA) અંગે સત્તાવાર ચર્ચાનો પ્રારંભ થઈ ગયો છે. લાંબા સમયથી અટકેલી આ પ્રક્રિયાને હવે ફરી ગતિ મળતા રાજનૈતિક અને આર્થિક વર્તુળોમાં આશાવાદી વાતાવરણ સર્જાયું છે.

દિલ્હીમાં 23 ફેબ્રુઆરીથી શરૂ થયેલી પ્રથમ ચક્રની વાતચીત 26 ફેબ્રુઆરી સુધી ચાલવાની છે. નોંધનીય છે કે ઓક્ટોબર 2021 બાદ FTA અંગેની પ્રક્રિયા મંદ પડી ગઈ હતી, પરંતુ તાજેતરના વૈશ્વિક પરિબળો અને બંને દેશોના વ્યૂહાત્મક હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને હવે આ ચર્ચા ફરી સક્રિય થઈ છે.
 

FTAથી શું મળશે લાભ?

ભારત અને ઈઝરાયલ વચ્ચેનો વ્યાપાર છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વિવિધ કારણોસર ઉતાર-ચઢાવનો સામનો કરી રહ્યો છે. 2024-25 દરમિયાન નિકાસમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો નોંધાયો હતો. આવી સ્થિતિમાં FTA બંને દેશો માટે ગેમચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે.

મુક્ત વ્યાપાર કરાર થવાથી:

• આયાત-નિકાસના શુલ્કમાં રાહત મળશે
• કૃષિ, ટેક્નોલોજી અને ડિફેન્સ ક્ષેત્રે રોકાણ વધશે
• સ્ટાર્ટઅપ અને ઈનોવેશન સેક્ટરમાં સહકાર મજબૂત બનશે
• હીરા, કેમિકલ્સ, ફાર્મા અને કૃષિ ઉત્પાદનોના વેપારમાં વધારો થશે

ભારત માટે ઈઝરાયલ હાઈ-ટેક ટેક્નોલોજી અને કૃષિ સંશોધન ક્ષેત્રે મહત્વનો ભાગીદાર છે, જ્યારે ઈઝરાયલ માટે ભારત વિશાળ બજાર અને મજબૂત માનવ સંસાધન ધરાવતો દેશ છે.
 

વ્યૂહાત્મક સમીકરણ: ‘હેક્સાગન ગઠબંધન’

FTAની સાથે જ સુરક્ષા અને વૈશ્વિક રાજકારણ પણ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. ઈઝરાયલના વડાપ્રધાન Benjamin Netanyahuએ ‘હેક્સાગન ગઠબંધન’ (Hexagon Alliance)નો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. આ ગઠબંધનમાં ભારત, ઈઝરાયલ, ગ્રીસ અને સાયપ્રસ જેવા દેશો સામેલ થવાની સંભાવના દર્શાવવામાં આવી રહી છે.

આ ગઠબંધનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય:

• મધ્ય પૂર્વમાં વધતી અસ્થિરતા સામે સંયુક્ત રણનીતિ
• આતંકવાદ અને કટ્ટરપંથી શક્તિઓ સામે સહકાર
• ગુપ્તચર માહિતીના આદાન-પ્રદાનમાં વધારો
• સમુદ્રી સુરક્ષા અને ઊર્જા માર્ગોની સલામતી

મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવ, ખાસ કરીને ઈઝરાયલ-ઈરાન વચ્ચેની પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને આ પ્રસ્તાવ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. આ સાથે જ પાકિસ્તાન અને સાઉદી અરેબિયા જેવા દેશો વચ્ચેના નવા સૈન્ય કરારો પણ પ્રાદેશિક સમીકરણોને પ્રભાવિત કરી રહ્યા છે.
 

આર્થિક અને સુરક્ષા બંને મોરચે મજબૂતી

ભારત અને ઈઝરાયલ વચ્ચે રક્ષા ક્ષેત્રે સહકાર પહેલાથી જ મજબૂત રહ્યો છે. મિસાઈલ સિસ્ટમ, ડ્રોન ટેક્નોલોજી અને સાયબર સુરક્ષા ક્ષેત્રે બંને દેશો નજીકથી કામ કરી રહ્યા છે. FTA બાદ આ સહકાર વધુ ગાઢ બનવાની શક્યતા છે.

બીજી તરફ, કૃષિ ક્ષેત્રે ઈઝરાયલની માઇક્રો-ઈરીગેશન ટેક્નોલોજી અને પાણી વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓ ભારત માટે અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે. “મેક ઈન ઈન્ડિયા” અને “આત્મનિર્ભર ભારત” જેવી પહેલોને પણ આ ભાગીદારીથી વેગ મળશે.
 

વૈશ્વિક સ્તરે ભારતનો વધતો પ્રભાવ

વડાપ્રધાન મોદીની આ મુલાકાત માત્ર દ્વિપક્ષીય સંબંધો પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની વધતી કૂટનીતિક ભૂમિકા પણ દર્શાવે છે. પશ્ચિમ એશિયા, યુરોપ અને અમેરિકા વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની ભારતની નીતિ હવે વધુ સ્પષ્ટ બની રહી છે.

આ મુલાકાત દરમિયાન સંરક્ષણ, કૃષિ, ટેક્નોલોજી, સ્ટાર્ટઅપ અને નવી ઊર્જા ક્ષેત્રે અનેક મહત્વપૂર્ણ સમજૂતીઓ થવાની સંભાવના છે. જો FTA અંતિમ રૂપ લે છે, તો બંને દેશોના વેપાર આંકડાઓમાં નોંધપાત્ર વધારો થવાની શક્યતા છે.
 

આગળનો માર્ગ

હાલ FTA પ્રારંભિક ચર્ચા તબક્કામાં છે. ટેકનિકલ મુદ્દાઓ, શુલ્ક માળખું અને બજાર પ્રવેશ જેવા મુદ્દાઓ પર વિસ્તૃત ચર્ચા જરૂરી રહેશે. તેમ છતાં, બંને દેશોની રાજકીય ઈચ્છાશક્તિ મજબૂત દેખાઈ રહી છે, જે કરારને અંતિમ સ્વરૂપ આપવા માટે સકારાત્મક સંકેત આપે છે.

આ રીતે, મોદીના ઈઝરાયલ પ્રવાસ પહેલા જ શરૂ થયેલી FTA ચર્ચા અને ‘હેક્સાગન ગઠબંધન’નો પ્રસ્તાવ ભારત-ઈઝરાયલ સંબંધોને નવી ઊંચાઈ પર લઈ જવા માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવે છે. આવનારા દિવસોમાં આ ભાગીદારી વૈશ્વિક રાજકારણ અને આર્થિક ક્ષેત્રે નવા સમીકરણો ઊભા કરી શકે છે.