રાજ્યપાલશ્રી આચાર્ય દેવવ્રતજી તથા મુખ્યમંત્રીશ્રી ભૂપેન્દ્રભાઈ પટેલના માર્ગદર્શન હેઠળ ગુજરાતમાં પ્રાકૃતિક ખેતીની દિશામાં સતત નોંધપાત્ર પહેલ થઈ રહી છે. રાજ્યના ખેડૂતોમાં જાગૃતિ વધારવા અને રાસાયણિક મુક્ત કૃષિ તરફ પ્રોત્સાહન આપવા સરકાર દ્વારા વિવિધ સ્તરે પ્રયત્નો કરવામાં આવી રહ્યા છે. પરિણામે આજે અનેક ખેડૂતો પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવી રહ્યા છે અને આરોગ્ય, પર્યાવરણ તથા જમીનની ફળદ્રુપતા ત્રણેય ક્ષેત્રમાં લાભ લઈ રહ્યા છે.

ગુજરાતના ખેડૂતોને પ્રાકૃતિક ખેતી પદ્ધતિઓ વિષે યોગ્ય માર્ગદર્શન મળે તે હેતુથી રાજકોટ પ્રાદેશિક માહિતી કચેરી દ્વારા નિયમિત માર્ગદર્શક લેખો પ્રકાશિત થાય છે. તે જ શ્રેણી અંતર્ગત આ લેખમાં પ્રાકૃતિક રીતે મેથીના પાકનું વાવેતર અને સંભાળ અંગેની સરળ તથા ઉપયોગી બાબતો રજૂ કરવામાં આવી છે.

મેથી: ઠંડી ઋતુ માટે ઉત્તમ અને ઔષધીય ગુણોથી ભરપૂર પાક

ઠંડી ઋતુમાં ઉગાડવામાં આવતો મેથીનો પાક પ્રાકૃતિક પદ્ધતિથી ઉગાડવામાં આવે ત્યારે તેની

• સુગંધ,
• સ્વાદ, અને
• ઔષધીય ગુણધર્મો
  વધુ શક્તિશાળી રીતે વિકસે છે.

પ્રાકૃતિક ખેતીનું મુખ્ય તત્વ જમીનની કુદરતી શક્તિ જાળવી રાખવી હોવાથી રાસાયણિક ખાતર અને જંતુનાશકોના ઉપયોગને પૂર્ણ રીતે ટાળવામાં આવે છે. જમીનમાં રહેલા સજીવ તત્વો અને સૂક્ષ્મજીવો પાકને સ્વસ્થ વૃદ્ધિ આપે છે.
 

વાવણી સમય અને તૈયારી

મેથીના વાવેતર માટે નવેમ્બર અને ડિસેમ્બર મહિના શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
વાવણી પહેલાં

• બીજનો જૈવિક ઉપચાર કરવાથી સારું અંકુરણ થાય છે
• છોડ રોગો સામે વધુ રક્ષણ પામે છે

બીજને જમીનમાં સમાન પ્રમાણમાં છાંટી હળવો પાણીનો છંટકાવ કરવાથી ભેજ ટકી રહે છે.
 

સિંચાઈ પદ્ધતિ

પ્રાકૃતિક ખેતીમાં રાસાયણિક ખાતરવાળા પાણીના બદલે
જીવામૃતનું પાણી
ઉપયોગી સાબિત થાય છે.

સરવાડી તબક્કે અઠવાડિયે એકવાર પાણી પૂરતું રહે છે. ત્યારબાદ જમીનની ભેજ પ્રમાણે સિંચાઈ ગોઠવવી.
 

જંતુ નિયંત્રણ: સંપૂર્ણ પ્રાકૃતિક ઉપાયો

મેથીના પાકમાં જંતુઓથી રક્ષણ માટે

• દશપર્ણી અર્ક,
• છાશનું છંટકાવ, અથવા
• લીમડાના પાંદડાનું ઉકાળેલું દ્રાવણ
  ખુબ અસરકારક છે.

આ દ્રાવણો રાસાયણિક અસર વિના જંતુઓને દૂર રાખે છે અને પાકની ગુણવત્તા જાળવી રાખે છે.
 

કાપણી અને ગુણવત્તા

સામાન્ય રીતે મેથીને 30-40 દિવસમાં કાપણી કરી શકાય છે.
તાજા પાંદડાં તોડવાથી

• વધુ પૌષ્ટિકતા
• ઉત્તમ સ્વાદ
• વધારેલી સુગંધ
  મળે છે.

પ્રાકૃતિક રીતે ઉગાડેલી મેથી રાસાયણિક અવશેષોથી મુક્ત હોવાથી આરોગ્યની દ્રષ્ટિએ સંપૂર્ણ સુરક્ષિત છે. જમીન અને પર્યાવરણ બંને માટે પણ તે અનૂકુળ સાબિત થાય છે.

• પ્રાકૃતિક પદ્ધતિથી મેથી ઉગાડવી:
   આરોગ્યપ્રદ
   પર્યાવરણમિત્ર
   જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવનાર
  ઓછા ખર્ચે વધુ ગુણવત્તાની ઉપજ આપનાર પદ્ધતિ છે.

ગુજરાતના ખેડૂતો પ્રાકૃતિક ખેતી તરફ આગળ વધી રહ્યાં છે તે રાજ્યના કૃષિ ક્ષેત્ર માટે સકારાત્મક પરિવર્તનનું સૂચક છે.