હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ફરી એકવાર ચર્ચા તેજ બની છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ બાદ જાહેર થયેલા યુદ્ધવિરામ પછી હવે આ મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગમાંથી પસાર થતા તેલ ટેન્કરો અને વેપારી જહાજો પર ટોલ ટેક્સ વસૂલવાની શક્યતાઓ અંગે અટકળો શરૂ થઈ છે. અહેવાલો અનુસાર, ઈરાન અને ઓમાન મળીને દરેક જહાજ પરથી ટ્રાન્ઝિટ ફી વસૂલવાની યોજના બનાવી રહ્યા છે, જેની રકમ પ્રતિ ટ્રિપ આશરે 20 લાખ ડૉલર (લગભગ 16 કરોડ રૂપિયા) સુધી હોઈ શકે છે. આ ચર્ચા વચ્ચે સૌથી મોટો પ્રશ્ન ઊભો થયો કે શું ભારતને પણ આ ભારે ફી ચૂકવવી પડશે?

ભારત સરકાર તરફથી આ મુદ્દે સ્પષ્ટ નિવેદન આવ્યું છે, જેમાં તમામ અફવાઓને ખંડન કરવામાં આવ્યું છે. વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે જણાવ્યું છે કે ભારત અને ઈરાન વચ્ચે હોર્મુઝ ટોલ ટેક્સ અંગે કોઈપણ પ્રકારની સત્તાવાર ચર્ચા અથવા સમજૂતી થઈ નથી. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે હાલમાં ભારતને આ પ્રકારના કોઈ પણ શુલ્ક વિશે સત્તાવાર માહિતી મળેલી નથી, અને મીડિયામાં ચાલી રહેલી વાતો માત્ર અટકળો પર આધારિત છે.

સરકારી સૂત્રોએ પણ આ મુદ્દે પુષ્ટિ કરી છે કે ઈરાન તરફથી ભારતને કોઈ ઔપચારિક સૂચના કે ટેક્સ નોટિસ આપવામાં આવી નથી. તેથી હાલની સ્થિતિમાં ભારતીય જહાજો પર આવા કોઈ વધારાના શુલ્ક લાગુ થવાની સત્તાવાર ખાતરી નથી.
 

ઈરાનની સંસદ દ્વારા હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા જહાજો પર ટ્રાન્ઝિટ ફી વસૂલવા માટેનો પ્રસ્તાવ મંજૂર થયો હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. ઈરાન અને ઓમાન મળીને આ ફી વસૂલવાની યોજના બનાવી રહ્યા છે. ઈરાની અધિકારીઓનું કહેવું છે કે યુદ્ધ બાદ દેશના પુનર્નિર્માણ અને આર્થિક પુનઃસ્થાપન માટે નવા આવક સ્ત્રોતોની જરૂર છે, અને આ ટોલ ટેક્સ તે દિશામાં એક પગલું બની શકે છે.

હોર્મુઝની સામુદ્રધુની વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ પરિવહન માર્ગોમાંથી એક ગણાય છે. વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઈલના લગભગ એક ચોથા ભાગનું પરિવહન આ જ માર્ગ પરથી થાય છે. ભારત પણ તેની ઊર્જા જરૂરિયાત માટે મોટા પ્રમાણમાં કાચા તેલ અને એલપીજી આયાત કરે છે, જેમાંથી મોટો ભાગ ખાડી દેશોમાંથી આવે છે. આવી સ્થિતિમાં આ માર્ગ પર કોઈ પણ પ્રકારની અસ્થિરતા અથવા વધારાનો ખર્ચ ભારતની ઊર્જા સુરક્ષાને સીધી અસર કરી શકે છે.

તાજેતરમાં યુદ્ધના તણાવ દરમિયાન હોર્મુઝ માર્ગ કેટલાક અઠવાડિયા સુધી અંશતઃ બંધ રહ્યો હતો, જેના કારણે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં વિક્ષેપ પડ્યો હતો. જોકે હવે શુક્રવારથી આ માર્ગ ફરી મર્યાદિત રીતે ખુલ્યો છે. આ દરમિયાન ભારતના કેટલાક મહત્વપૂર્ણ જહાજો જેમ કે LPG વહન કરતું ‘ગ્રીન આશા’ સહિતના ટેન્કરો સુરક્ષિત રીતે આ માર્ગમાંથી પસાર થઈને ભારત પહોંચ્યા હતા.

ભારત સરકારનું કહેવું છે કે તે સ્થિતિ પર સતત નજર રાખી રહી છે અને ખાડી દેશો સાથે ઊર્જા સુરક્ષા અંગે સતત સંપર્કમાં છે. ભારતે હંમેશા પોતાના ઊર્જા સ્ત્રોતોને વૈવિધ્યસભર બનાવવા પર ભાર મૂક્યો છે જેથી કોઈ એક જ માર્ગ અથવા દેશ પર નિર્ભરતા ઓછી થાય.

વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો ભવિષ્યમાં હોર્મુઝ ટોલ ટેક્સ લાગુ થાય તો તેનો સીધો પ્રભાવ વૈશ્વિક તેલના ભાવ પર પડશે, જેના કારણે ભારત સહિત અનેક આયાતકાર દેશોમાં મોંઘવારી વધી શકે છે. ખાસ કરીને એલપીજી અને ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ પર દબાણ આવી શકે છે.

હાલ માટે સરકારના નિવેદન બાદ સ્પષ્ટ છે કે ભારતને કોઈપણ પ્રકારના 20 લાખ ડૉલર ટ્રાન્ઝિટ ટેક્સ અંગે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી, પરંતુ વૈશ્વિક પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને ભારત સતત પોતાની ઊર્જા નીતિ પર નજર રાખી રહ્યું છે અને વિકલ્પો પર પણ કામ કરી રહ્યું છે.