ભારતીય અંતરિક્ષ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) પોતાના અત્યાર સુધીના સૌથી મુશ્કેલ અને મહત્ત્વાકાંક્ષી ચંદ્ર મિશન ચંદ્રયાન-4 માટે ચંદ્રના સાઉથ પોલ નજીક એક મહત્વપૂર્ણ સ્થળ પસંદ કરી ચૂકી છે. ચંદ્રયાન-2ના ઓર્બિટરથી મળેલા ઉચ્ચ રિઝોલ્યુશન ચિત્રોના આધારે વૈજ્ઞાનિકોએ મોન્સ મ્યુટોન (Mons Mouton – MM-4) વિસ્તારને લેન્ડિંગ માટે સૌથી સુરક્ષિત અને અનુકૂળ ગણાવ્યો છે. આ વિસ્તાર ચંદ્રના સાઉથ પોલ પાસે આવેલો લગભગ 6,000 મીટર ઊંચો પર્વતીય પ્રદેશ છે, જે તેની સપાટ ટોચ અને અનુકૂળ ભૂગોળને કારણે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે.

ISROના વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા મુજબ, મોન્સ મ્યુટોનની ટોચ પરનો વિસ્તાર મોટા ભાગે સપાટ છે, જેના કારણે લેન્ડર ઉતારવાની પ્રક્રિયા વધુ સલામત બની શકે છે. હાલ આ સ્થળને પ્રાથમિક રીતે પસંદ કરવામાં આવ્યું છે, જ્યારે અંતિમ નિર્ણય મિશનના લોન્ચની નજીક લેવામાં આવશે. ચંદ્રયાન-4 માટે યોગ્ય લેન્ડિંગ સાઇટ પસંદ કરવી એ મિશનનો સૌથી સંવેદનશીલ અને પડકારજનક તબક્કો માનવામાં આવે છે.

આ વિસ્તાર પસંદ થવાનો એક મુખ્ય કારણ અહીં લાંબા સમય સુધી સૂર્યપ્રકાશ મળવાની સંભાવના છે. સાઉથ પોલ નજીક એવા બહુ ઓછા વિસ્તારો છે જ્યાં સતત 11થી 12 દિવસ સુધી સૂર્યપ્રકાશ ઉપલબ્ધ રહે છે. આ સૂર્યપ્રકાશ લેન્ડર અને અન્ય ઉપકરણોને ઊર્જા પૂરી પાડવામાં મદદરૂપ બનશે. સાથે જ વૈજ્ઞાનિકો માનતા છે કે આ વિસ્તારમાં પાણીના બરફ (વોટર આઇસ)ની હાજરી હોવાની સંભાવના છે, જે ભવિષ્યના માનવ મિશન અને અંતરિક્ષ સંશોધન માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.

મોન્સ મ્યુટોનને અગાઉ ‘લાઇબનિટ્ઝ બીટા’ તરીકે ઓળખવામાં આવતો હતો. બાદમાં નાસાની પ્રખ્યાત ગણિતશાસ્ત્રી અને કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામર મેલ્બા રોય મ્યુટોનના સન્માનમાં આ પર્વતને ‘મોન્સ મ્યુટોન’ નામ આપવામાં આવ્યું. ISROના વૈજ્ઞાનિકોએ આ વિસ્તારની ચાર અલગ-અલગ સંભવિત લેન્ડિંગ સાઇટ્સનું મૂલ્યાંકન કર્યું હતું, જેમાં MM-4 સાઇટ સૌથી વધુ સુરક્ષિત સાબિત થઈ છે.

ચંદ્રયાન-2 ઓર્બિટર પર લગાવવામાં આવેલા ઓર્બિટર હાઇ રિઝોલ્યુશન કેમેરા (OHRC) દ્વારા લેવામાં આવેલા ચિત્રોએ આ નિર્ણયમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. આ કેમેરા ચંદ્રની સપાટીનું લગભગ 32 સેન્ટીમીટર પ્રતિ પિક્સલ રિઝોલ્યુશન આપે છે, જેના કારણે નાના ક્રેટર, પથ્થરો, ઢાળ અને સપાટીનું બંધારણ ખૂબ જ સ્પષ્ટ રીતે જોવા મળે છે. આ ડેટાના આધારે જોખમી વિસ્તારોને પહેલેથી જ ઓળખી શકાય છે અને સલામત લેન્ડિંગ માટે યોગ્ય સ્થળ પસંદ કરી શકાય છે.

અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે MM-4 સાઇટ પર સરેરાશ ઢાળ માત્ર 5 ડિગ્રી જેટલી છે, જ્યારે લેન્ડર 10 ડિગ્રી સુધીની ઢાળ પર પણ સફળતાપૂર્વક ઉતરી શકે છે. અહીં મોટા પથ્થરોનું પ્રમાણ ઓછું છે અને મોટાભાગના પથ્થરો 0.3 મીટરથી નાના છે, જેના કારણે લેન્ડિંગ દરમિયાન નુકસાન થવાની સંભાવના ખૂબ જ ઓછી રહે છે. આ ઉપરાંત, આ વિસ્તારથી પૃથ્વી સાથે રેડિયો સંચાર પણ વધુ સ્પષ્ટ અને વિશ્વસનીય રહેવાની શક્યતા છે.
 

ચંદ્રયાન-4 મિશનનું મુખ્ય લક્ષ્ય ચંદ્રની સપાટી પરથી પથ્થરો અને માટીના નમૂનાઓ એકત્ર કરી તેમને પૃથ્વી પર પાછા લાવવાનું છે. અંદાજે 2104 કરોડ રૂપિયાના ખર્ચે હાથ ધરાયેલા આ મિશનમાં બે અલગ-અલગ રૉકેટનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. હેવી-લિફ્ટર LVM-3 અને ISROનો વિશ્વસનીય PSLV રૉકેટ અલગ-અલગ પેલોડ લઈને અવકાશમાં જશે.

મિશનને બે મુખ્ય તબક્કામાં વહેંચવામાં આવ્યું છે. પ્રથમ તબક્કામાં ડિસેન્ડર મોડ્યુલ ચંદ્ર પર ઉતરી નમૂનાઓ એકત્ર કરશે અને એસેન્ડર મોડ્યુલ તેમને ચંદ્રની કક્ષામાં લઈ જશે. બીજા તબક્કામાં પ્રોપલ્શન મોડ્યુલ, ટ્રાન્સફર મોડ્યુલ અને રી-એન્ટ્રી મોડ્યુલનો ઉપયોગ કરીને આ નમૂનાઓને સુરક્ષિત રીતે પૃથ્વી પર લાવવામાં આવશે. આ જ કારણથી ચંદ્રયાન-4ને ISROનું અત્યાર સુધીનું સૌથી જટિલ અને પડકારજનક ચંદ્ર મિશન ગણવામાં આવે છે.

ચંદ્રયાન-1થી શરૂ થયેલી ભારતની ચંદ્ર યાત્રા ચંદ્રયાન-3ની સફળ લેન્ડિંગ સુધી પહોંચી ચૂકી છે. હવે ચંદ્રયાન-4 દ્વારા ભારત ચંદ્ર પરથી નમૂનાઓ લાવનાર દેશોની પસંદગીની યાદીમાં સ્થાન મેળવવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. આ મિશન માત્ર વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ નહીં, પરંતુ ભવિષ્યના અંતરિક્ષ અભ્યાસ અને માનવ મિશન માટે પણ એક મહત્વપૂર્ણ માઈલસ્ટોન સાબિત થવાની આશા છે.