દેશમાં આ વર્ષે ફેબ્રુઆરીના મધ્યથી જ ગરમીનો પારો અસામાન્ય રીતે ઊંચો ચડી રહ્યો છે, જેના કારણે લોકોમાં ચિંતા વધવા લાગી છે. સામાન્ય રીતે ફેબ્રુઆરી અને માર્ચના પ્રારંભિક દિવસો ઠંડક અને હળવા વસંત માહોલ માટે ઓળખાતા હોય છે, પરંતુ આ વખતે પરિસ્થિતિ બિલકુલ વિપરીત જોવા મળી રહી છે. દેશના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં તાપમાન 30 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી ઉપર પહોંચી ગયું છે, જે સામાન્ય કરતાં 3થી 7 ડિગ્રી વધારે ગણાય છે. ટૂંકા શિયાળાની પાછળ હવે સીધો ઉનાળો આવી પહોંચ્યો હોય તેવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે અને વસંત ઋતુ જાણે ગાયબ થઈ ગઈ હોય એવું દૃશ્ય જોવા મળી રહ્યું છે.

હવામાન નિષ્ણાતોના મતે આ પરિસ્થિતિ માટે ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને ક્લાઈમેટ ચેન્જ મુખ્ય જવાબદાર છે. છેલ્લા કેટલાંક વર્ષોમાં મૌસમની પેટર્નમાં મોટો ફેરફાર નોંધાયો છે. દિવસના તાપમાન સાથે રાત્રીનું લઘુતમ તાપમાન પણ સતત વધતું રહ્યું છે. અગાઉ જ્યાં હોળી સુધી ઠંડીનો હળવો અહેસાસ રહેતો, ત્યાં હવે હોળી પહેલાં જ ગરમીનો પ્રકોપ શરૂ થઈ ગયો છે. તાપમાન નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જો માર્ચ મહિનામાં જ લુનો અનુભવ થવા લાગે તો તેમાં આશ્ચર્ય માનવાનું રહેશે નહીં.

ભારતીય હવામાન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર માર્ચથી જૂનના મધ્ય સુધી ગરમીનો પારો ઊંચો જ રહેશે. ખાસ કરીને મધ્ય, પૂર્વ અને ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતના વિસ્તારોમાં હીટવેવના દિવસો સામાન્ય કરતાં વધુ રહેવાની શક્યતા છે. અંદાજે 6થી 10 દિવસ અત્યંત તીવ્ર લુનો સામનો કરવો પડી શકે છે. ગત વર્ષ 2024માં લાંબા ગાળાની હીટવેવનો અનુભવ થયો હતો અને રાજસ્થાનમાં તાપમાન 50 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચી ગયું હતું. આ વર્ષે પણ મેદાની વિસ્તારોમાં તાપમાન હાલથી જ 3થી 4 ડિગ્રી વધુ નોંધાઈ રહ્યું છે.

1901થી ભારતમાં તાપમાનમાં વધારો થવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ હોવાનું હવામાનના ઐતિહાસિક આંકડાઓ દર્શાવે છે. છેલ્લા સો વર્ષમાં ભારતનું સરેરાશ તાપમાન આશરે 0.8 ડિગ્રી સેલ્સિયસ વધ્યું છે. ખાસ કરીને 2016થી 2025નો ગાળો અત્યાર સુધીનો સૌથી ગરમ દશક ગણાયો છે. નિષ્ણાતો માને છે કે એલ નીનોના પ્રભાવથી આ સમયગાળામાં તાપમાનમાં અસામાન્ય વધારો થયો છે. આ દાયકામાં હીટવેવની આવૃત્તિ અને તેની તીવ્રતા બંને વધી છે.
 

વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ પણ છેલ્લા કેટલાંક વર્ષોથી નબળું પડ્યું છે, જેના કારણે શિયાળામાં વરસાદ અને હિમવર્ષા ઘટી ગઈ છે. આકાશ લાંબા સમય સુધી સ્વચ્છ રહેતાં સૂર્યકિરણો વધુ પ્રમાણમાં ધરતી પર પડે છે, જેનાથી તાપમાન ઝડપથી વધી જાય છે. જો કે, ક્યારેક નબળું વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ એક-બે દિવસ માટે રાહત આપી શકે છે, પરંતુ તે લાંબા ગાળાની ઠંડક લાવવામાં અસફળ સાબિત થઈ રહ્યું છે.

મોટા શહેરોમાં સિમેન્ટ-કોંક્રીટની ઈમારતોનો વધારો, વૃક્ષોની સંખ્યા ઘટવી, વાહનોમાંથી નીકળતા કાર્બન ઉત્સર્જન અને એર કન્ડીશનરના વધતા ઉપયોગને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની રહી છે. શહેરોમાં ‘હિટ આઇલેન્ડ ઇફેક્ટ’ સર્જાઈ રહ્યો છે, જેના કારણે રાત્રીનું તાપમાન પણ નીચે ઉતરતું નથી. દિલ્હીથી લઈને અમદાવાદ સુધી ગઈકાલે 31થી 36 ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાન નોંધાયું, જે સામાન્ય કરતાં 3થી 7 ડિગ્રી વધુ હતું. રાજસ્થાનમાં તો રાત્રીનું તાપમાન પણ 20 ડિગ્રી સુધી પહોંચી ગયું છે, જે શિયાળાના અંત માટે અસામાન્ય ગણાય છે.

આ પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે કે મૌસમની પરંપરાગત ચક્રવ્યવસ્થા બદલાઈ રહી છે. શિયાળાની ઋતુ ટૂંકી થઈ રહી છે અને ઉનાળો લાંબો તથા વધુ તીવ્ર બનતો જઈ રહ્યો છે. હવામાન નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે આવનારા એપ્રિલ અને મે મહિનામાં લુના દિવસો સામાન્ય કરતાં વધારે રહેશે, જેથી આરોગ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓમાં પણ વધારો થઈ શકે છે.

આ બદલાતી પરિસ્થિતિમાં ગરમીથી બચવા યોગ્ય તકેદારી રાખવી જરૂરી બની ગઈ છે. પાણીનું પૂરતું સેવન, સીધી ધુપથી બચવું અને સરકાર દ્વારા આપવામાં આવતી હવામાન સૂચનાઓનું પાલન કરવું અનિવાર્ય છે. ગ્લોબલ વોર્મિંગની વધતી અસર વચ્ચે સ્પષ્ટ છે કે 2016થી 2025નો દશક અત્યાર સુધીનો સૌથી ગરમ રહ્યો છે અને આવનારા વર્ષોમાં પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકે છે, જો પર્યાવરણ સંરક્ષણ માટે સંયુક્ત પ્રયાસો ન કરવામાં આવે.