કોરોના મહામારીને કારણે ભારતે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં જેવો ભયાનક આરોગ્ય સંકટ અનુભવ્યો હતો, તેનાથી પણ વધુ ગંભીર અને દીર્ઘકાળીન સ્વાસ્થ્ય કટોકટી હવે દેશ સામે ઊભી થઈ રહી છે. યુકેમાં કાર્યરત ભારતીય મૂળના વરિષ્ઠ તબીબોએ ચેતવણી આપી છે કે વાયુ પ્રદૂષણ ભારત માટે હાલની સૌથી મોટી હેલ્થ ઇમરજન્સી બની ગયું છે. જો સમયસર અને અસરકારક પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો શ્વસન તંત્ર અને હૃદય સંબંધિત રોગો દેશની આરોગ્ય વ્યવસ્થાને ગંભીર રીતે અસર કરી શકે છે.
 

ઉત્તર ભારતમાં શ્વસન રોગોમાં ભયજનક વધારો

લંડન અને લિવરપૂલમાં પ્રેક્ટિસ કરતા ભારતીય ડોક્ટરોના જણાવ્યા અનુસાર, ખાસ કરીને ઉત્તર ભારતના શહેરોમાં શ્વાસ સંબંધિત બીમારીઓ રોગચાળાની જેમ ફેલાઈ રહી છે. ડિસેમ્બર મહિનામાં દિલ્હીની હોસ્પિટલોમાં શ્વાસની તકલીફ લઈને આવનારા દર્દીઓની સંખ્યામાં 20થી 30 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે. આ વધારો માત્ર વૃદ્ધો કે પહેલેથી બીમાર લોકો સુધી સીમિત નથી રહ્યો.

ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે, જે લોકો અગાઉ સંપૂર્ણ સ્વસ્થ હતા અને જેમને ક્યારેય શ્વાસની કોઈ તકલીફ નહોતી, તેઓ પણ હવે દમ, બ્રોંકાઈટિસ અને ફેફસાના ગંભીર રોગોનો ભોગ બની રહ્યા છે. લાંબા સમય સુધી ઝેરી હવામાં શ્વાસ લેવાને કારણે ફેફસાંની કાર્યક્ષમતા ધીમે ધીમે ઘટી રહી છે.
 

હૃદય રોગો પાછળનું ‘અદૃશ્ય’ કારણ: વાયુ પ્રદૂષણ

લંડનની સેન્ટ જ્યોર્જ યુનિવર્સિટી હોસ્પિટલના કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડૉ. રાજય નારાયણના જણાવ્યા અનુસાર, હૃદયરોગ માટે માત્ર ખોરાક, તણાવ કે સ્થૂળતા જ જવાબદાર નથી. વાહનો, ઉદ્યોગો અને વિમાનોમાંથી નીકળતો ઝેરી ધુમાડો લોહીમાં ભળી જાય છે, જેનાથી હૃદયની ધમનીઓમાં સોજો આવે છે અને હાર્ટ એટેક તથા સ્ટ્રોકનો ખતરો વધી જાય છે.

ડૉ. નારાયણે ચેતવણી આપતા કહ્યું કે, જો આ સમસ્યાને ગંભીરતાથી લેવામાં નહીં આવે, તો હૃદયરોગ અને શ્વસન બીમારીઓના કારણે ભારત પર મોટો આર્થિક બોજ પણ પડશે. આરોગ્ય ખર્ચમાં વધારો અને કામકાજની ક્ષમતા ઘટવાથી દેશની ઉત્પાદન ક્ષમતાને મોટો ફટકો પડશે.
 

પ્રદૂષણ સામેના પગલાં ‘સમુદ્રમાં ટીપા સમાન’

ભારતની COVID-19 સલાહકાર સમિતિના પૂર્વ સભ્ય ડૉ. મનીષ ગૌતમએ કહ્યું કે, “કડવું સત્ય એ છે કે ઉત્તર ભારતમાં લાખો લોકો પહેલેથી જ આ સમસ્યાથી પીડાઈ રહ્યા છે. પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલા તાજેતરના પગલાં સમુદ્રમાં ટીપા સમાન છે.”

તેમણે ઉમેર્યું કે, જેમ ટીબી (TB) સામે દેશવ્યાપી ઝુંબેશ ચલાવવામાં આવી હતી, તેવી જ તાકીદ અને વ્યાપક સ્તરની કાર્યવાહી હવે શ્વસન અને હૃદયરોગો માટે કરવાની જરૂર છે. નહીં તો આવનારા વર્ષોમાં સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકે છે.
 

મુખ્ય પડકારો અને તાત્કાલિક જરૂરી પગલાં

નિષ્ણાતોના મતે, વાયુ પ્રદૂષણ સામે લડવા માટે માત્ર નીતિઓ નહીં, પરંતુ અમલ પણ એટલો જ જરૂરી છે.

• શ્વાસના રોગોને સામાન્ય શરદી કે ઉધરસ સમજીને અવગણવાને બદલે વહેલું નિદાન અને સારવાર જરૂરી છે.
• વાહનોમાંથી થતા પ્રદૂષણ પર કડક નિયંત્રણ અને પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટને પ્રોત્સાહન આપવું જરૂરી છે.
• ઉદ્યોગોમાં પ્રદૂષણમુક્ત અને સ્વચ્છ ટેકનોલોજીનો વ્યાપક ઉપયોગ કરવો અનિવાર્ય છે.
• નાગરિકોમાં જનજાગૃતિ વધારી સ્વચ્છ ઊર્જા અને હરિત જીવનશૈલી તરફ વળવાનું પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.
   

લાલબત્તી સમાન ચેતવણી

વાયુ પ્રદૂષણ હવે માત્ર પર્યાવરણનો વિષય રહ્યો નથી; તે દેશના દરેક નાગરિકના આયુષ્યને ધીમે ધીમે ટૂંકાવી રહ્યું છે. નિષ્ણાતોની આ ચેતવણી સરકાર, આરોગ્ય તંત્ર અને સમાજ માટે લાલબત્તી સમાન છે. જો હવે પણ યોગ્ય પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો આ સંકટ કોરોના કરતાં પણ વધુ ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે.