જૂનાગઢમાં ગિરનાર પર્વતની તળેટી પાસે આવેલું પુરાણપ્રસિદ્ધ દામોદર કુંડ માત્ર એક જળાશય નથી, પરંતુ દેશ-વિદેશના લાખો ભાવિકોની આસ્થાનું કેન્દ્ર છે. પુરાણોમાં દામોદર કુંડનું વિશેષ મહત્ત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. અહીં સ્નાન અને આચમનથી પાપનો નાશ થાય અને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય એવી શ્રદ્ધા પેઢી દર પેઢી ચાલી આવી છે. પરંતુ આજની હકીકત આ ધાર્મિક માન્યતાઓને ઝાટકો આપતી નજરે પડે છે.

તાજેતરમાં સરકારી જલભવન ખાતે કરાયેલા દામોદર કુંડના પાણીના વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણમાં ચોંકાવનારા તારણો સામે આવ્યા છે. આ રિપોર્ટ માત્ર દામોદર કુંડની હાલત જ નહીં, પરંતુ જૂનાગઢ મહાનગર પાલિકાની બેદરકારીને પણ ઉજાગર કરે છે. રિપોર્ટ અનુસાર દામોદર કુંડનું પાણી પીવાલાયક તો દૂર, સ્નાન કરવા માટે પણ અયોગ્ય સાબિત થયું છે.
 

પાણીના પરીક્ષણમાં શું આવ્યું સામે?

દામોદર કુંડમાંથી પાણીના નમૂના લઈને પાણી પુરવઠા અને ગટર વ્યવસ્થા બોર્ડ સંચાલિત જલભવનની લેબોરેટરીમાં કેમિકલ અને બેક્ટેરિયોલોજીકલ પરીક્ષણ કરાવવામાં આવ્યું હતું. આ પરીક્ષણમાં પાણીમાં 36 ટકા કોલીફોર્મ બેક્ટેરિયા હોવાનો ખુલાસો થયો. વૈજ્ઞાનિક રીતે આ પ્રમાણ અત્યંત જોખમી ગણાય છે.

કોલીફોર્મ અને ખાસ કરીને ફિકલ કોલીફોર્મ બેક્ટેરિયા એ માનવ મળમાંથી ઉત્પન્ન થનારા જીવાણુઓ છે. આવા જીવાણુઓ પાણીમાં હોવાનો અર્થ એ થાય છે કે પાણીમાં ગંદકી, ગટર અને શૌચાલયનું મિશ્રણ થઈ રહ્યું છે. આ પાણી જો કોઈપણ રીતે શરીરમાં પ્રવેશે—પાન, સ્નાન કે ડૂબકી દ્વારા—તો ગંભીર આરોગ્ય સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે.
 

ગંદકીનું મુખ્ય કારણ શું છે?

દામોદર કુંડમાં આવતું પાણી ગિરનાર પર્વત પરથી કુદરતી વ્હેણ મારફતે આવે છે. પરંતુ આ વ્હેણ દરમિયાન અનેક જગ્યાએ શૌચાલયોના નિકાલ અને ગટરના ગંદા પાણી તેમાં ભળી જાય છે. પરિણામે, કુંડમાં પહોંચતું પાણી ગંદું, વાસ મારતું અને જીવાણુઓથી ભરેલું હોય છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આ સ્થિતિ વર્ષોથી યથાવત હોવા છતાં પાલિકા દ્વારા કોઈ અસરકારક પગલાં લેવામાં આવ્યા નથી.
 

દૂષિત પાણીથી થતાં આરોગ્યના ગંભીર ખતરા

વૈજ્ઞાનિક રિપોર્ટ અનુસાર, દામોદર કુંડના પાણીથી નીચે મુજબના જોખમો ઊભા થઈ શકે છે:

1. ટાઈફોઈડ અને કોલેરાનો ખતરો
   મળજન્ય બેક્ટેરિયા સીધા પેટમાં જવાથી ટાઈફોઈડ, કોલેરા અને અન્ય પેટના ચેપ થવાની પૂરી શક્યતા રહે છે.
2. ઝાડા-ઉલટી અને પેટનો દુખાવો
   ફિકલ કોલીફોર્મના કારણે ઝાડા, ઉલટી, તાવ અને ડિહાઈડ્રેશન જેવી તકલીફો થઈ શકે છે.
3. ચામડીના રોગો
   દૂષિત પાણીમાં સ્નાન કરવાથી ખંજવાળ, ચાંબા, સોજા અને લાંબા ગાળાના સ્કિન ઈન્ફેક્શન થવાની શક્યતા રહે છે.
4. પથરીનો ખતરો
   પાણીમાં હાર્ડનેસ અને કેલ્શિયમનું પ્રમાણ સામાન્ય કરતાં લગભગ ડબલ હોવાનું સામે આવ્યું છે, જે લાંબા ગાળે કિડની સ્ટોનનું કારણ બની શકે છે.
5. આંખોના ગંભીર ઈન્ફેક્શન
   દૂષિત પાણીમાં ડૂબકી મારવાથી આંખોમાં બળતરા, લાલાશ અને ગંભીર ચેપ થવાની શક્યતા રહે છે.
    

આસ્થા સામે આરોગ્યનું પ્રશ્નચિહ્ન

દામોદર કુંડનું ધાર્મિક મહત્ત્વ અખંડ છે અને રહેશે, પરંતુ આસ્થાની આડમાં લોકોના આરોગ્ય સાથે સમજૂતી કરવી યોગ્ય નથી. લાખો ભાવિકો શ્રદ્ધાપૂર્વક અહીં સ્નાન કરે છે, ત્યારે તેમને સ્વચ્છ અને સુરક્ષિત પાણી મળવું એ મહાનગર પાલિકાની નૈતિક અને કાનૂની જવાબદારી બને છે.
 

પ્રશ્ન એ છે—જવાબદારી કોણ લેશે?

શું જૂનાગઢ મહાનગર પાલિકા માત્ર આસ્થા પર જીવતી રહેશે કે પછી દામોદર કુંડની સફાઈ, ગટર વ્યવસ્થાના સુધારા અને શુદ્ધિકરણ માટે તાત્કાલિક પગલાં લેશે? જો સમયસર કાર્યવાહી નહીં થાય તો આવનારા દિવસોમાં આ પવિત્ર કુંડ રોગોના કેન્દ્રમાં ફેરવાઈ જાય તેવો ખતરો નકારી શકાય નહીં.

દામોદર કુંડને બચાવવું માત્ર ધાર્મિક ફરજ નહીં, પરંતુ જન આરોગ્યનું અનિવાર્ય કર્તવ્ય છે—અને હવે કાર્યવાહીનો સમય આવી ગયો છે.