આ વર્ષનું પહેલું સૂર્યગ્રહણ આજે 17 ફેબ્રુઆરીએ થવા જઈ રહ્યું છે. ખગોળવિજ્ઞાનના દૃષ્ટિકોણથી આ ઘટના અત્યંત રસપ્રદ છે, પરંતુ ભારત માટે ખાસ નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે આ સૂર્યગ્રહણ દેશમાંથી દેખાશે નહીં. પરિણામે, ધાર્મિક માન્યતાઓ મુજબ સૂતક લાગુ પડશે નહીં અને દૈનિક જીવન પર તેની કોઈ ખાસ અસર જોવા નહીં મળે.

વારાણસીના વિદ્વાન પ્રોફેસર વિનય કુમાર પાંડે મુજબ આ સૂર્યગ્રહણ બપોરે 3:26 વાગ્યે શરૂ થઈ સાંજે 7:57 વાગ્યા સુધી ચાલશે. આ એક વલયાકાર સૂર્યગ્રહણ છે, જેને અંગ્રેજીમાં ‘Annular Solar Eclipse’ કહેવામાં આવે છે. આવા ગ્રહણ દરમિયાન ચંદ્ર સૂર્યને સંપૂર્ણપણે ઢાંકી શકતો નથી, પરિણામે સૂર્ય એક તેજસ્વી અગ્નિવલય જેવો દેખાય છે. વૈજ્ઞાનિકો તેને ‘રિંગ ઓફ ફાયર’ તરીકે ઓળખે છે.

સૂર્યગ્રહણ ત્યારે બને છે જ્યારે સૂર્ય, ચંદ્ર અને પૃથ્વી એક સીધી લાઈનમાં આવી જાય છે અને ચંદ્ર પૃથ્વી અને સૂર્યની વચ્ચે પસાર થાય છે. આ ચોક્કસ ગોઠવણીને કારણે સૂર્યનો પ્રકાશ થોડો સમય માટે ઢાંકાઈ જાય છે. જોકે આ વખતે ચંદ્ર પૃથ્વીથી થોડો દૂર હોવાથી તેની આકારની દેખાવટ નાની લાગે છે. પરિણામે, તે સૂર્યને સંપૂર્ણ રીતે આવરી શકતો નથી અને સૂર્યની કિનારીઓ પર તેજસ્વી પ્રકાશનો વલય દેખાય છે.

આ ગ્રહણ દરમિયાન ચંદ્ર સૂર્યના કેન્દ્રના લગભગ 96 ટકા ભાગને ઢાંકી દેશે, પરંતુ સૂર્યનો તેજસ્વી કિનારીય પ્રકાશ દેખાતો રહેશે. આ જ કારણ છે કે આ પ્રકારના ગ્રહણને પૂર્ણ સૂર્યગ્રહણ કરતાં અલગ ગણવામાં આવે છે. પૂર્ણ સૂર્યગ્રહણમાં સૂર્ય સંપૂર્ણપણે ઢાંકાઈ જાય છે, જ્યારે વલયાકાર ગ્રહણમાં સૂર્યનો એક તેજસ્વી વલય દેખાય છે.
 

ભારતમાં આ સૂર્યગ્રહણ દેખાશે નહીં, કારણ કે આ ખગોળીય ઘટના દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં બની રહી છે. તે સમયે ભારતમાં સૂર્ય ક્ષિતિજની નીચે હશે, એટલે દેશના કોઈપણ ભાગમાંથી આ દ્રશ્ય સીધું જોવું શક્ય નહીં બને. તેથી, ધાર્મિક વિધિઓ અથવા સૂતક સંબંધિત કોઈ નિયમો લાગુ નહીં પડે.

આ સૂર્યગ્રહણ એન્ટાર્કટિકા વિસ્તારમાં ખાસ કરીને કોનકોર્ડિયા અને મિર્ની સંશોધન સ્ટેશનોની આસપાસ શ્રેષ્ઠ રીતે દેખાશે. દક્ષિણ આફ્રિકા, તાંઝાનિયા, ઝામ્બિયા અને ઝિમ્બાબ્વે જેવા દેશોમાં આંશિક રીતે તેનું દર્શન થશે. ઉપરાંત, દક્ષિણ અમેરિકાના કેટલાક ભાગોમાં ખાસ કરીને આર્જેન્ટિના અને ચિલીમાં પણ આંશિક અસ્પષ્ટતા જોવા મળશે.

ખગોળવિજ્ઞાનીઓ માટે આવા ગ્રહણો મહત્વપૂર્ણ હોય છે, કારણ કે તે સૂર્યના બાહ્ય સ્તરો અને તેની પ્રવૃત્તિઓનું અભ્યાસ કરવાની તક આપે છે. જો કે આ ગ્રહણ ભારતમાં નજરે નહીં પડે, છતાં વિશ્વભરના વૈજ્ઞાનિકો અને ખગોળપ્રેમીઓ માટે તે એક અનોખો અનુભવ રહેશે.

આ વર્ષે કુલ ચાર ગ્રહણો થવાના છે, જેમાં બે સૂર્યગ્રહણ અને બે ચંદ્રગ્રહણનો સમાવેશ થાય છે. તેમાંના માત્ર એક જ ગ્રહણ ભારતમાંથી દેખાશે. તે 3 માર્ચે થનાર પૂર્ણ ચંદ્રગ્રહણ હશે, જે દેશના અનેક ભાગોમાં સ્પષ્ટ રીતે જોવા મળશે.

આ રીતે, વર્ષના પ્રથમ સૂર્યગ્રહણને લઈને વૈજ્ઞાનિક રસ તો છે જ, પરંતુ ભારતીય જનતા માટે આ એક જાણકારીરૂપ ઘટના બની રહેશે. જો કે આકાશમાં ‘રિંગ ઓફ ફાયર’નું અદ્ભુત દૃશ્ય જોવા નહીં મળે, છતાં ખગોળીય ચમત્કારો પ્રત્યે જાગૃતિ અને રસ જાળવવો એટલો જ મહત્વનો છે.