કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (Artificial Intelligence – AI) માનવજીવનને સરળ, ઝડપી અને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવતી ટેકનોલોજી તરીકે ઉભરી આવી છે, પરંતુ તેની સાથે જ ગંભીર જોખમો પણ સામે આવી રહ્યા છે. વિશ્વની અગ્રણી એઆઈ કંપનીઓમાંની એક એન્થ્રોપિકના સહસ્થાપક અને સીઈઓ ડારિયો એમોડેઈએ તાજેતરમાં આપેલી ચેતવણી મુજબ, જો એઆઈનો દુરુપયોગ થાય તો તે બાયોલોજિકલ વેપન્સ જેવી અત્યંત ખતરનાક વસ્તુઓ બનાવવા માટે પણ ઉપયોગમાં આવી શકે છે. આ દાવો વૈશ્વિક સ્તરે ચિંતાનો વિષય બની ગયો છે.

ડારિયો એમોડેઈના કહેવા મુજબ, છેલ્લા ત્રણથી ચાર વર્ષમાં એઆઈ ટેકનોલોજીનો વિકાસ અસાધારણ ગતિએ થયો છે. જે જાણકારી અગાઉ વર્ષોની મહેનત, સંશોધન અને પ્રયોગશાળાની સુવિધાઓ બાદ જ મળતી હતી, તે હવે એઆઈ થોડા જ મિનિટોમાં ઉપલબ્ધ કરાવી શકે છે. આ ઝડપ અને ક્ષમતા જેટલી આશ્ચર્યજનક છે, એટલી જ ભયજનક પણ છે. કારણ કે ખોટા ઇરાદાવાળા લોકો જો એઆઈને ખતરનાક હેતુ માટે વાપરે, તો પરિણામ માનવજાત માટે વિનાશક સાબિત થઈ શકે છે.

એન્થ્રોપિક કંપની લાર્જ લેંગ્વેજ મોડલ્સ પર આધારિત એઆઈ સિસ્ટમ્સ વિકસાવે છે અને ખાસ કરીને “એઆઈ સેફ્ટી” પર ભાર મૂકે છે. તેમ છતાં, એમોડેઈએ સ્વીકાર્યું છે કે આજના એઆઈ મોડલ્સ પાસે બાયોલોજી, કેમિસ્ટ્રી અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક શાખાઓનું એટલું વિશાળ જ્ઞાન ઉપલબ્ધ છે કે જો તેને ખોટા પ્રકારના પ્રોમ્પ્ટ આપવામાં આવે, તો તે ગંભીર રીતે જોખમી માહિતી આપી શકે છે. તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે એઆઈ હવે એટલા સ્તરે પહોંચી ગયું છે કે બાયોકેમિકલ અથવા બાયોલોજિકલ હથિયારો અંગેની માહિતી પણ જનરેટ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે એઆઈને લાગણીઓ કે નૈતિકતા નથી. તે માનવ જેવી રીતે સારું-ખરાબું વિચારી શકતું નથી. તેને જે સૂચના (પ્રોમ્પ્ટ) આપવામાં આવે છે, તે ઉપલબ્ધ ડેટાના આધારે તેનું પાલન કરે છે. એટલે કે, જો કોઈ વ્યક્તિ ખોટા હેતુથી એઆઈનો ઉપયોગ કરે, તો એઆઈ માટે તે હેતુ સમજવો કે નકારવો શક્ય નથી. આ જ બાબત સૌથી મોટો ખતરો છે.

એમોડેઈએ ઉદાહરણ આપતાં જણાવ્યું કે 2022ના અંતમાં જ્યારે ચેટજીપીટી જેવા ચેટબોટ્સ પ્રથમ વખત સામે આવ્યા ત્યારે તે ઘણીવાર સરળ ગણતરીમાં પણ ભૂલો કરતા હતા. પરંતુ આજે એઆઈ એટલી ઝડપ અને ચોકસાઈથી ગણતરી કરે છે કે મોટા મોટા ગણિતજ્ઞો પણ આશ્ચર્યચકિત થઈ જાય છે. આ પરિવર્તન દર્શાવે છે કે એઆઈ કેટલો ઝડપથી સ્માર્ટ બની રહ્યો છે. લગભગ દરેક ક્ષેત્રમાં – શિક્ષણ, આરોગ્ય, ઉદ્યોગ, સંશોધન – એઆઈનો પ્રભાવ સતત વધી રહ્યો છે.

આ પરિસ્થિતિમાં સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે જો આતંકવાદી સંગઠનો અથવા માનવજાતના દુશ્મન સમાન તત્વો એઆઈનો ઉપયોગ કરીને બાયોલોજિકલ હથિયારો બનાવવા તરફ વળે, તો વૈશ્વિક સ્તરે અસ્તિત્વનું સંકટ ઊભું થઈ શકે છે. બાયોલોજિકલ વેપન્સ માત્ર માનવજીવન માટે નહીં, પરંતુ સમગ્ર પર્યાવરણ અને જીવસૃષ્ટિ માટે અત્યંત વિનાશક સાબિત થઈ શકે છે.

એમોડેઈના મતે, હવે સમય આવી ગયો છે કે સરકારો, ટેક કંપનીઓ અને વૈજ્ઞાનિકો મળીને એઆઈ માટે કડક નિયમો અને સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ વિકસાવે. એઆઈને કેટલો ડેટા આપવો, કેટલી કમ્પ્યુટિંગ શક્તિ ઉપલબ્ધ કરાવવી અને કયા પ્રકારના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂકવો – આ બધા મુદ્દાઓ પર વૈશ્વિક સહમતિ જરૂરી છે. જો એઆઈના વિકાસ સાથે તેની સુરક્ષા પર પૂરતું ધ્યાન ન અપાયું, તો ટેકનોલોજી માનવજાત માટે વરદાન નહીં પરંતુ અભિશાપ બની શકે છે.

આમ, એઆઈનો વિકાસ અટકાવવો ઉકેલ નથી, પરંતુ તેનો જવાબદાર, નિયંત્રિત અને નૈતિક ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવો આજની સૌથી મોટી જરૂરિયાત બની ગઈ છે.