ગુજરાતમાં લગ્ન નોંધણીની પ્રક્રિયા અંગે મહત્વપૂર્ણ સુધારાની તૈયારી ચાલી રહી છે. રાજ્ય વિધાનસભામાં ગૃહ રાજ્યમંત્રી તથા નાયબ મુખ્યમંત્રી Harsh Sanghaviએ જાહેરાત કરી કે સરકાર ‘Gujarat Marriage Registration Act’ના નિયમોમાં ધરખમ ફેરફારો કરવા જઈ રહી છે. આ સુધારાનો મુખ્ય હેતુ લગ્ન પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા લાવવો અને પ્રેમલગ્નના નામે થતી છેતરપિંડીના કેસોને અટકાવવાનો છે.
 

30 દિવસ સુધી વાંધા-સૂચનો મંગાવાયા

સરકારે લોકશાહી અભિગમ અપનાવતા સુધારા અમલમાં મૂકતા પહેલાં જનમંતવ્ય માંગવાનો નિર્ણય કર્યો છે. આગામી 30 દિવસ સુધી આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ વિભાગ નાગરિકો પાસેથી સૂચનો અને વાંધાઓ સ્વીકારશે. રાજ્ય સરકારની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર નાગરિકો પોતાના મંતવ્યો ઓનલાઈન મોકલી શકશે. પ્રાપ્ત સૂચનોના આધારે અંતિમ ડ્રાફ્ટ તૈયાર કરી કાયદાકીય સ્વરૂપ આપવામાં આવશે.
 
 

સામાજિક પૃષ્ઠભૂમિ અને ઉઠેલી માંગણીઓ

છેલ્લા કેટલાય વર્ષોથી રાજ્યમાં પ્રેમલગ્ન બાદ પરિવારિક વિવાદો, છેતરપિંડી અને સામાજિક તણાવ અંગે ચર્ચા ચાલી રહી હતી. ખાસ કરીને કેટલાક સામાજિક સંગઠનો અને સમુદાયોએ રજૂઆત કરી હતી કે લગ્ન નોંધણી સમયે માતા-પિતાની સહી ફરજિયાત કરવી જોઈએ. તેમજ લગ્ન જે તે સ્થાનિક વિસ્તાર—ગામ કે તાલુકા—માં જ નોંધાવવા નિયમ બનાવવો જોઈએ, જેથી પારદર્શિતા અને જવાબદારી બંને સુનિશ્ચિત થાય.

સચિવાલયમાં અનેક રજૂઆતો બાદ સરકારે આ મુદ્દે ગંભીરતા દાખવી છે. સરકારનો દાવો છે કે સુધારાનો હેતુ કોઈની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા પર અસર કરવાનો નથી, પરંતુ છેતરપિંડી અને દુરુપયોગ અટકાવવાનો છે.

ગૃહમાં નિવેદન અને ચર્ચા

વિધાનસભામાં Bhupendra Patel સાથે ચર્ચા કર્યા બાદ Harsh Sanghaviએ જણાવ્યું કે સરકાર સામાજિક માળખું જળવાઈ રહે અને બંને પક્ષે ન્યાય થાય તેવા નિયમો ઘડવા પ્રતિબદ્ધ છે. લગ્ન નોંધણી પ્રક્રિયામાં ડિજિટાઈઝેશન, સ્થાનિક સાક્ષીઓની ફરજિયાત હાજરી અને દસ્તાવેજોની સઘન ચકાસણી જેવા મુદ્દાઓ પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે.
 

વિરોધ પક્ષનો પ્રતિસાદ

આ મુદ્દે માત્ર સત્તાધારી પક્ષ જ નહીં, વિરોધ પક્ષના કેટલાક નેતાઓએ પણ સરકારના પગલાનું સ્વાગત કર્યું છે. Hemant Khavaએ ગૃહમાં કહ્યું કે આ ગુજરાતની વર્ષો જૂની પીડા છે અને આ પ્રકારના સુધારાથી અનેક પરિવારોને રાહત મળશે. તેમણે આ નિર્ણયને ઐતિહાસિક ગણાવ્યો અને સરકારને અભિનંદન પાઠવ્યા.
 

સંભવિત ફેરફારો શું હોઈ શકે?

અધિકૃત ડ્રાફ્ટ જાહેર થયો નથી, પરંતુ ચર્ચામાં રહેલા મુદ્દાઓ મુજબ નીચેના પાસાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત થઈ શકે છે:

• માતા-પિતાની જાણ/સંમતિ અંગે સ્પષ્ટ પ્રાવધાન
• સ્થાનિક સ્તરે (ગામ/તાલુકા) નોંધણી ફરજિયાત
• ડિજિટલ રેકોર્ડ અને આધારિત દસ્તાવેજોની ઓનલાઈન ચકાસણી
• સાક્ષીઓની ફરજિયાત હાજરી અને ઓળખની પુષ્ટિ
• છેતરપિંડીના કેસોમાં કડક દંડની જોગવાઈ

સરકારનું માનવું છે કે આ પગલાંથી ખોટી ઓળખ, દબાણ અથવા છેતરપિંડીથી થતા લગ્નોની સંભાવના ઘટશે.
 

સામાજિક અને કાનૂની સંતુલનનો પડકાર

લગ્ન વ્યક્તિગત પસંદગી અને બંધારણીય અધિકારો સાથે જોડાયેલ મુદ્દો છે. તેથી સરકાર માટે સામાજિક ચિંતાઓ અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા વચ્ચે સંતુલન સાધવું મહત્વપૂર્ણ રહેશે. 30 દિવસમાં પ્રાપ્ત થનારા સૂચનો બાદ અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવશે, જેનાથી સ્પષ્ટ થશે કે ‘માતા-પિતાની સંમતિ’ને કઈ હદ સુધી કાયદાકીય સ્વરૂપ આપવામાં આવે છે.

ગુજરાતમાં લગ્ન નોંધણીના નિયમોમાં સૂચિત સુધારા રાજ્યની સામાજિક પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવી રહેલા મહત્વપૂર્ણ પગલાં છે. પારદર્શિતા, ડિજિટાઈઝેશન અને જવાબદારી વધારવાનો આ પ્રયાસ કેટલો અસરકારક સાબિત થશે તે આવનારા સમયમાં સ્પષ્ટ થશે. હાલ માટે રાજ્ય સરકાર જનમંતવ્યની રાહ જોઈ રહી છે અને અંતિમ નિયમો જાહેર થાય તે પહેલાં વ્યાપક ચર્ચા થવાની સંભાવના છે.