આપણી રોજિંદી ખાવાપીણીની આદતોને આપણે સામાન્ય માનીએ છીએ, પરંતુ ખોરાકના પસંદગીના નિર્ણયો ફક્ત આપણા શરીર પર જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર પર્યાવરણ અને વિશ્વના આરોગ્ય પર પણ મોટા પ્રમાણમાં અસર કરે છે. વૈશ્વિક સંશોધનો દર્શાવે છે કે, જો લોકો પોતાના આહારમાં કેટલાક પરિવર્તનો કરશે, તો દર વર્ષે લાખો લોકોના જીવનનું રક્ષણ થઈ શકે છે અને પર્યાવરણ પર પડતા દબાણમાં પણ નોંધપાત્ર ઘટાડો થઇ શકે છે. આ પરિવર્તન માટેની ચાવી ‘પ્લેનેટરી હેલ્થ ડાયેટ’ તરીકે ઓળખાય છે.

વનસ્પતિ આધારિત ખોરાક અપનાવવાની સલાહ

EAT-Lancet કમિશનની તાજેતરની અહેવાલ અનુસાર, જો વૈશ્વિક વસ્તી મુખ્યત્વે વનસ્પતિ આધારિત ખોરાક તરફ ઝુકે, તો તે અકાળ મૃત્યુના આંકડામાં મોટી ઘટાડાની શક્યતા આપે છે. ફક્ત સ્વચ્છ ઊર્જા અપનાવવાથી જ ક્લાઈમેટ ચેન્જને રોકી શકાશે નહીં, ખોરાક પદ્ધતિમાં પરિવર્તન અનિવાર્ય છે. વનસ્પતિ આધારિત આહારને અપનાવવાથી કૃષિ ક્ષેત્રે ઉત્પન્ન થનારા ગ્રીનહાઉસ ગેસમાં પણ ઘટાડો થઇ શકે છે.

‘પ્લેનેટરી હેલ્થ ડાયેટ’ શું છે?

EAT-Lancet કમિશને 2019માં સૌપ્રથમ આ ડાયેટનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. આ ડાયેટ અનાજ, ફળો, શાકભાજી, કઠોળ અને સૂકા મેવાના સેવન પર ભાર મૂકતી હોય છે, જ્યારે માંસ, ખાંડ અને રિફાઇન્ડ ખોરાકના સેવનને મર્યાદિત કરે છે. તેની નવીનતમ ભલામણોમાં દિવસમાં ફક્ત એકવાર ડેરી પ્રોડક્ટ લેવો અને સપ્તાહમાં એકવાર માત્ર માંસ લેવો વધુ યોગ્ય ગણવામાં આવ્યું છે. ખાસ કરીને સમૃદ્ધ દેશોમાં, જ્યાં લોકો વધુ પ્રમાણમાં માંસાહાર કરે છે, તે આ સલાહ વધુ ઉપયોગી બની શકે છે.

આરોગ્ય માટે લાભ

પ્લેનેટરી હેલ્થ ડાયેટ ફક્ત પર્યાવરણ માટે જ નથી, પણ વ્યક્તિગત આરોગ્ય માટે પણ લાભકારી છે. ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ, હૃદયરોગ અને અન્ય ગંભીર બિમારીઓનું જોખમ ઘટાડવામાં આ ડાયેટ મદદરૂપ છે. નાના અને વ્યક્તિગત પગલાં પણ લાંબા ગાળે મોટા ફાયદા આપે છે. જો લોકોમાં માંસાહારને પૂર્ણરૂપે રોકી ન શકે, તો તેનો પ્રમાણ ઘટાડવાથી પણ પૃથ્વી અને પર્યાવરણ પર સકારાત્મક અસર થાય છે.

કૃષિ અને પર્યાવરણ પર ખોરાકનો પ્રભાવ

આ અભ્યાસ દર્શાવે છે કે ખોરાકની આદતો ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન, જૈવિક વૈવિધ્ય, જમીન અને પાણીના ઉપયોગ, અને કૃષિ પ્રદૂષણ પર મોટા પ્રમાણમાં અસર કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, માંસાહાર માટે પાળવામાં આવતી ગાયો મિથેન ગેસ ઉત્પન્ન કરે છે, જે ગ્લોબલ વોર્મિંગ માટે મોટું કારણ છે. ગાય, ભેંસ, બકરાં અને અન્ય પ્રાણીઓના પાચનતંત્રમાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવો ખોરાક પચાવતી વખતે મિથેન ઉત્પન્ન કરે છે, જે વાતાવરણમાં ભળી વર્તમાન પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ વધારતા રહે છે.

આહારમાં ફેરફારથી સકારાત્મક પરિણામો

અહેવાલ મુજબ, વિશ્વભરમાં આહારમાં ફેરફાર કરવાથી કૃષિ ઉત્સર્જનમાં લગભગ 15% નો ઘટાડો થઇ શકે છે. સમૃદ્ધ દેશોમાં જો નાગરિક દર અઠવાડિયે માત્ર એક વાર માંસ ઉપભોગ કરે તો વાતાવરણમાં હાનિકારક ગેસના ઉત્સર્જનમાં જે ઘટાડો થાય તે રશિયાની કુલ વાર્ષિક ઉત્સર્જન જેટલો સમાન હોઈ શકે છે. આ દર્શાવે છે કે વ્યક્તિગત પગલાં પણ વૈશ્વિક સ્તરે મોટો પ્રભાવ પાડી શકે છે.

ન્યાયી અને ટકાઉ ભવિષ્ય માટે પગલાં

આ અહેવાલમાં ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે કે, વિશ્વની ખાદ્ય વ્યવસ્થા અત્યંત અસમાન છે. લગભગ અડધી વસ્તી પાસે પૂરતો પોષક ખોરાક અને સ્વચ્છ પર્યાવરણ ઉપલબ્ધ નથી. લઘુમતી, મહિલા, બાળકો અને સંઘર્ષગ્રસ્ત પ્રદેશોના લોકોને ખાસ જોખમોનો સામનો કરવો પડે છે. EAT-Lancet કમિશન કહે છે કે, જો ‘પ્લેનેટરી હેલ્થ ડાયેટ’ અપનાવવાનું પગલું આજે ભરાશે તો લાંબા ગાળે માનવજાત અને પૃથ્વીના પર્યાવરણ માટે મહત્વપૂર્ણ લાભ મળી શકે છે.

EAT-Lancet કમિશનનો હેતુ

EAT-Lancet કમિશનને 2019માં EAT ફાઉન્ડેશન અને The Lancet દ્વારા સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું. આ પેનલમાં વૈશ્વિક નિષ્ણાતો સામેલ છે જે આરોગ્યપ્રદ અને ટકાઉ ખોરાકની શક્યતાઓ પર સંશોધન કરે છે. તેઓ ખોરાક, હવામાન, જૈવિક વૈવિધ્યતા અને પ્રાકૃતિક સ્ત્રોતોના ઉપયોગને જોડીને યોગ્ય આહાર પર માર્ગદર્શન આપે છે. વૈશ્વિક ખાદ્ય નીતિઓ આ કમિશનની ભલામણોને ધ્યાને લઈ બદલાય તેવી અપેક્ષા છે.

પૃથ્વી અને પર્યાવરણને બચાવવા, લોકોના આરોગ્યને સુધારવા અને ટકાઉ ભવિષ્ય માટે ‘પ્લેનેટરી હેલ્થ ડાયેટ’ એક અસરકારક પગલાં બની શકે છે. વનસ્પતિ આધારિત આહાર અપનાવીને દર વર્ષે લાખો લોકોના જીવન બચી શકે છે અને પર્યાવરણ પર પડતો દબાણ ઘટી શકે છે. આ માટે આપણે નાના પણ સકારાત્મક પગલાં આજથી જ લેવાનું શરૂ કરવું જોઈએ.