ગુજરાત સહિત દેશભરમાં વધતા વાયુપ્રદૂષણને કારણે ફેફસાં સંબંધિત બીમારીઓ ઝડપથી વધી રહી છે. કોવિડ પછીના સમયગાળામાં ખાસ કરીને શ્વાસ સંબંધિત સમસ્યા ધરાવતા દર્દીઓની સંખ્યા 30 ટકા સુધી વધવા લાગી છે. ખાસ કરીને 40 થી 50 વર્ષની ઉંમરે જ જેને ‘યુવા-મધ્યમ’ વય ગણાય છે, તેવા લોકોમાં પણ ક્રોનિક ઓબ્સ્ટ્રક્ટિવ પલ્મોનોરી ડિસિઝ (COPD) જેવા ગંભીર રોગોના કેસ નોંધાઈ રહ્યા છે, જે ચિંતાજનક છે.

શિયાળામાં પ્રદૂષણનું સ્તર વધુ જોખમી

પ્રદૂષણ વિશેષજ્ઞોના જણાવ્યા મુજબ શિયાળાની શરૂઆત સાથે હવાની ગુણવત્તામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે. ઠંડી હવા જમીન સાથે ભારે બને છે અને પ્રદૂષકોને વાતાવરણમાં ઉપર ઊઠવા દેતી નથી. પરિણામે:

• ધૂળ
• ધુમાડો
• રજકણો
• વાહનોના ધુમાડામાં રહેલ ઝેરી તત્વો

આ બધું જ હવામાં વધુ સમય સુધી અટકી રહે છે. લોકો જ્યારે આ હવા શ્વાસ દ્વારા અંદર લે છે, ત્યારે ફેફસાંની નળીમાં બળતરા થાય છે, શ્વાસ લેવાની ક્ષમતા ઘટે છે અને અસ્થમા-બ્રોંકાઇટિસ જેવી મુશ્કેલીઓ વધે છે.

યુવા ઉંમરે ફેફસાં નબળા થવાનું મુખ્ય કારણ

મેડીકલ નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ અગાઉ COPD મુખ્યત્વે 60 વર્ષ પછીનો રોગ માનવામાં આવતો હતો, પરંતુ હવે 35–45 વર્ષની વયના દર્દીઓમાં પણ લક્ષણો જોવા મળી રહ્યા છે. તેમાં મુખ્ય કારણો આ છે:

• સતત વધતું પ્રદૂષણ
• ટ્રાફિક અને ઉદ્યોગોની ઝેરી હવા
• ધૂળ અને સ્મોગમાં લાંબો સમય પસાર કરવો
• ધુમ્રપાન અથવા પરોક્ષ ધુમ્રપાન (Passive Smoking)
• કોવિડ પછીના ફેફસાંના દૂષણ

આ પરિસ્થિતિને લઈ ડૉક્ટરો ચેતવણી આપે છે કે આવતા વર્ષોમાં જો અસરકારક પગલાં ન લેવાય તો યુવા પેઢીમાં ફેફસાં સંબંધિત રોગોનો ભાર વધુ વધી શકે છે.

COPD ના લક્ષણો — જેને અવગણવા નહિ

તાજેતરમાં ડૉક્ટરોને મળતા મોટાભાગના કેસોમાં સામાન્ય લક્ષણો જોવા મળે છે, જેમ કે:

• સતત ખાંસી
• થોડું ચાલતા પણ શ્વાસ ચઢી જવો
• છાતીમાં જકડાણ
• વારંવાર થાક લાગવો
• સવારના સમયે શ્લેષ્મા વધવું

ઘણા લોકો આ લક્ષણોને સામાન્ય સર્દી-ખાંસી અથવા કમજोरी માનીને અવગણે છે, પરંતુ આ શરૂઆતના ગંભીર સંકેતો હોઈ શકે છે.

પલ્મોનરી ફંક્શન ટેસ્ટ — સમયસરનું નિદાન અત્યંત જરૂરી

પલ્મોનરી ફંક્શન ટેસ્ટ (PFT) એક સરળ, ઝડપી અને પીડારહિત ટેસ્ટ છે, જે ફેફસાંની ક્ષમતા કેટલી છે અને તે કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તેની ચોક્કસ માહિતી આપે છે.
ડૉક્ટરોનો મત છે:

• PFT વહેલી તકે કરાવી લેવાથી COPD નું ચોક્કસ નિદાન થઈ શકે છે.
• ઘણા દર્દીઓ ગંભીર હાલતમાં આવ્યા પછી જ સારવાર માટે પહોંચે છે.
• ડાયાબિટીસ જેમ મેનેજ કરી શકાય છે તેમ COPD ને પણ યોગ્ય દવા, ટ્રિટમેન્ટ અને જીવનશૈલી દ્વારા સંભાળી શકાય છે.
• સમયસર સારવાર શરૂ કરવાથી હાર્ટ ડિસીઝનો જોખમ પણ નોંધપાત્ર રીતે ઘટે છે.

શ્વાસની બીમારીઓ મૃત્યુનું બીજું સૌથી મોટું કારણ

વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના (WHO) અહેવાલ પ્રમાણે, વિશ્વમાં સૌથી વધુ મોત કરાવતા રોગોમાં હવે COPD ત્રીજા ક્રમે આવી ગયું છે.
ભારતના સેમ્પલ રજીસ્ટ્રેશન સિસ્ટમના નવા ડેટા મુજબ:

• દેશમાં ફેફસાંની બીમારીઓ મૃત્યુ માટેનું બીજું સૌથી મોટું કારણ બની ગઈ છે.
• શહેરી વિસ્તારો કરતાં ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પણ પ્રદૂષણના કારણે સમસ્યાઓ વધી રહી છે.

પ્રદૂષણ સામે બચવા શું કરવું?

નિષ્ણાતો અનુસાર ફેફસાંને સુરક્ષિત રાખવા માટે નીચેના પગલાં અનિવાર્ય છે:

• ભારે પ્રદૂષણના દિવસોમાં માસ્ક પહેરવું
• સવારે-સાંજે બહાર દોડવાનું અથવા કસરત ટાળવી
• ઘરમાં એર પ્યુરિફાયરનો ઉપયોગ
• વધુ પાણી પીવું અને પોષણયુક્ત આહાર
• ધુમ્રપાનથી સંપૂર્ણ દૂર રહેવું
• શ્વાસમાં તકલીફ થાય તો તરત જ પલ્મોનરી ટેસ્ટ કરાવવો

વધતું પ્રદૂષણ હવે માત્ર પર્યાવરણનો મુદ્દો રહ્યો નથી, પરંતુ આરોગ્ય માટે ગંભીર પડકાર બની ગયું છે. ખાસ કરીને યુવા વયમાં ફેફસાં નબળા થવા લાગ્યા છે, જે ભાવિ પેઢી માટે જોખમરૂપ છે. સમયસરની સાવચેતી, નિયમિત સ્ક્રિનિંગ અને સ્વસ્થ જીવનશૈલી જ આ વધતી સમસ્યાનો શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે.