ગુજરાતની આરોગ્ય વ્યવસ્થાની હકીકત

ગુજરાતને આરોગ્ય ક્ષેત્રે અગ્રગણ્ય રાજ્ય તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. આધુનિક હોસ્પિટલ, મેડિકલ કોલેજો અને મેડિકલ ટુરિઝમની વાતો કરવામાં આવે છે. દેશ-વિદેશમાંથી દર્દીઓ સારવાર માટે ગુજરાત આવે છે તેવા દાવાઓ પણ થાય છે. પરંતુ આ ચમકદાર ચિત્રની પાછળ એક કડવી હકીકત છુપાયેલી છે. રાજ્યમાં બીમારીઓ પર હજુ સુધી અસરકારક કાબૂ મેળવી શકાયો નથી. છેલ્લા ત્રણ વર્ષના સરકારી આંકડાઓએ ‘બીમાર ગુજરાત’ની ચિંતા જનક સ્થિતિને સામે લાવી છે.
 

દર વર્ષે લાખો ગુજરાતીઓ હોસ્પિટલના બિછાને

કેન્દ્રીય આરોગ્ય વિભાગના આંકડા મુજબ ગુજરાતમાં દર વર્ષે સરેરાશ 12 લાખથી વધુ લોકો ગંભીર બીમારીઓના કારણે હોસ્પિટલમાં દાખલ થાય છે. રાજ્ય સરકાર દર વર્ષે આરોગ્ય ક્ષેત્ર માટે હજારો કરોડ રૂપિયાનું બજેટ ફાળવે છે, છતાં પણ દર્દીઓની સંખ્યામાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે. આ પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે કે માત્ર ખર્ચ વધારવો પૂરતો નથી, પરંતુ રોગ નિવારણ અને જનજાગૃતિ પર પૂરતું ધ્યાન અપાતું નથી.
 

ત્રણ વર્ષમાં 36.46 લાખ દર્દીઓ દાખલ

આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો સ્થિતિ વધુ ગંભીર જણાય છે. વર્ષ 2022-23 દરમિયાન ગુજરાતમાં 9.15 લાખ દર્દીઓ હોસ્પિટલમાં દાખલ થયા હતા. તે પછી વર્ષ 2023-24માં આ સંખ્યા વધીને 12.80 લાખ સુધી પહોંચી ગઈ. વર્ષ 2024-25માં તો હોસ્પિટલમાં દાખલ થનાર દર્દીઓની સંખ્યા 14.51 લાખ સુધી પહોંચી હતી. આમ, માત્ર ત્રણ વર્ષમાં કુલ 36.46 લાખ દર્દીઓએ હોસ્પિટલમાં સારવાર લીધી હોવાનું સામે આવ્યું છે. દર વર્ષે દર્દીઓની સંખ્યા વધતી જતી હોવું આરોગ્ય વ્યવસ્થાની નિષ્ફળતા તરફ ઈશારો કરે છે.
 

આયુષ્માન કાર્ડથી સારવાર, પરંતુ ખર્ચમાં વિસ્ફોટ

આયુષ્માન ભારત યોજના હેઠળ દર્દીઓને 10 લાખ રૂપિયા સુધીની મફત સારવારની સુવિધા આપવામાં આવે છે. આ યોજનાથી લાખો ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના લોકોને સારવાર મળી છે, પરંતુ તેની સાથે સરકારી ખર્ચમાં પણ મોટો વધારો થયો છે. છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં આયુષ્માન કાર્ડ હેઠળ થયેલી સારવાર પાછળ કુલ રૂ.10,132 કરોડ જેટલો ખર્ચ થયો છે. દર વર્ષે સારવાર પાછળ થતો ખર્ચ સતત વધી રહ્યો છે, જે રાજ્યના આરોગ્ય બજેટ પર મોટું દબાણ ઊભું કરે છે.
 

કેન્સરથી ડાયાબિટીસ સુધી વધતા રોગો

ગુજરાતમાં હોસ્પિટલોમાં ભીડ વધવાનું મુખ્ય કારણ ગંભીર અને દીર્ઘકાળીન રોગો છે. કેન્સર, ડાયાબિટીસ, હૃદયરોગ અને કિડનીની સમસ્યાઓ જેવા રોગોમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે. જીવનશૈલીમાં આવેલા ફેરફારો, અસંતુલિત આહાર, તણાવ અને વ્યાયામની અછત આ રોગોને વેગ આપી રહી છે. ખાસ કરીને યુવાનો અને મધ્યવયના લોકોમાં ડાયાબિટીસ અને બ્લડપ્રેશરની સમસ્યા ચિંતાજનક રીતે વધી રહી છે.
 

ચેપી અને પાણીજન્ય રોગોમાં પણ ગુજરાત આગળ

દીર્ઘકાળીન રોગો ઉપરાંત ચેપી અને પાણીજન્ય રોગોમાં પણ ગુજરાતની સ્થિતિ સંતોષજનક નથી. કોલેરા, ટાઈફોઈડ, ચિકનગુનિયા અને ડેન્ગ્યુ જેવા રોગોમાં ગુજરાત ટોચના રાજ્યોમાં સામેલ છે. ચોમાસા દરમિયાન આ રોગો વધુ વકરી જાય છે, જેના કારણે હોસ્પિટલોમાં દર્દીઓનો ભારે ધસારો જોવા મળે છે. સ્વચ્છ પાણી, સફાઈ અને રોગ નિવારણ માટેની વ્યવસ્થામાં હજુ પણ ખામીઓ જોવા મળે છે.
 

સ્વસ્થ ગુજરાતના દાવા સામે પ્રશ્નો

એક તરફ ‘સ્વસ્થ ગુજરાત’ના નારા આપવામાં આવે છે, જ્યારે બીજી તરફ હોસ્પિટલો દર્દીઓથી ઉભરાઈ રહી છે. મેડિકલ ટુરિઝમને પ્રોત્સાહન આપવાની વાતો થાય છે, પરંતુ રાજ્યના પોતાના નાગરિકો વધતી બીમારીઓનો સામનો કરી રહ્યા છે. આ સ્થિતિએ આરોગ્ય નીતિ, નિવારક સારવાર અને પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રોની અસરકારકતા પર ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે.
 

આગળનો રસ્તો શું?

આ આંકડાઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે ગુજરાતમાં આરોગ્ય ક્ષેત્રે માત્ર સારવાર પર નહીં, પરંતુ રોગ નિવારણ પર ભાર આપવો જરૂરી છે. જનજાગૃતિ, નિયમિત આરોગ્ય તપાસ, સ્વચ્છતા, શુદ્ધ પાણી અને સ્વસ્થ જીવનશૈલીને પ્રોત્સાહન આપ્યા વિના દર્દીઓની સંખ્યા ઘટશે નહીં. નહિ તો ‘બીમાર ગુજરાત’ની ઓળખ વધુ મજબૂત બનતી જશે.