રાજ્ય સરકાર દ્વારા દર વર્ષે ‘શાળા પ્રવેશોત્સવ’ અને ‘કન્યા કેળવણી મહોત્સવ’ જેવા કાર્યક્રમો પર કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ કરવામાં આવે છે, પરંતુ રાજકોટ જિલ્લાના તાજા આંકડાઓ શિક્ષણ વ્યવસ્થાની વાસ્તવિક સ્થિતિ પર ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કરી રહ્યા છે. વિધાનસભામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નના જવાબમાં જાહેર થયેલા આંકડા મુજબ, માત્ર એક જ વર્ષમાં ધોરણ 1થી 8માં ડ્રોપઆઉટ રેશિયોમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.
 

એક જ વર્ષમાં ચોંકાવનારો ઉછાળો

વર્ષ 2023-24ની સરખામણીએ 2024-25માં રાજકોટ જિલ્લામાં પ્રાથમિક શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓના ડ્રોપઆઉટમાં વધારો નોંધાયો છે. ખાસ કરીને જામકંડોરણા તાલુકામાં સ્થિતિ સૌથી વધુ ચિંતાજનક બની છે. અહીં 2023-24માં ડ્રોપઆઉટ રેશિયો 2.63 ટકા હતો, જે 2024-25માં વધીને 8.91 ટકા થયો છે. જો તેમાં વિદ્યાર્થિનીઓના 2.03 ટકા ડ્રોપઆઉટનો ઉમેરો કરવામાં આવે, તો આ આંકડો 10 ટકાની નજીક પહોંચે છે.

આ વૃદ્ધિ માત્ર આંકડાઓ પૂરતી નથી, પરંતુ શિક્ષણ પ્રણાલીની અસરકારકતા પર પ્રશ્નાર્થ ઊભો કરે છે. કોટડાસાંગાણી તાલુકામાં પણ ડ્રોપઆઉટનો દર નોંધપાત્ર રીતે વધ્યો હોવાનું જાણવા મળે છે, જે તંત્ર માટે ચેતવણી સમાન છે.
 

સુવિધાઓ છતાં બાળકો શાળા કેમ છોડે છે?

સરકાર દ્વારા પ્રાથમિક શિક્ષણ મજબૂત બનાવવા માટે અનેક પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. જેમાં બાલવાટિકાથી ધોરણ 8 સુધી મફત પરિવહન સુવિધા, ધોરણ 6થી 12 માટે કસ્તુરબા ગાંધી વિદ્યાલય, વિશિષ્ટ જરૂરિયાત ધરાવતા બાળકો માટે ખાસ સહાય, માળખાકીય સુવિધાઓમાં વધારો, જી-શાળા એપ્લિકેશન, ઇ-કન્ટેન્ટ અને મહાવરો જેવી ડિજિટલ પહેલ, તેમજ ધોરણ 1થી 8 સુધી મફત પાઠ્યપુસ્તકોનો સમાવેશ થાય છે.

તે છતાં બાળકો શાળા છોડે છે, તે ચિંતાજનક છે. પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે શું સુવિધાઓ જમીનસ્તરે અસરકારક રીતે અમલમાં આવી રહી છે? શું ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં શિક્ષણ પ્રત્યે જાગૃતિનો અભાવ છે? કે પછી આર્થિક પરિસ્થિતિ, મજૂરી, સ્થળાંતર અને સામાજિક કારણો જવાબદાર છે?
 

ઉત્સવો સામે વાસ્તવિકતા

‘કન્યા કેળવણી’ અને ‘શાળા પ્રવેશોત્સવ’ જેવા કાર્યક્રમોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બાળકોને શાળામાં દાખલ કરાવવાનો છે. પરંતુ દાખલ થયા પછી બાળકોને શાળામાં જાળવી રાખવા માટે સતત અનુસરણ જરૂરી છે. માત્ર ભવ્ય કાર્યક્રમો યોજવાથી સમસ્યાનો ઉકેલ આવતો નથી.

જામકંડોરણા અને કોટડાસાંગાણી જેવા વિસ્તારોમાં વાલીઓ અને બાળકો શાળા કેમ છોડી રહ્યા છે, તેનો ઊંડો અભ્યાસ કરવાની જરૂર છે. જો સમયસર હસ્તક્ષેપ નહીં કરવામાં આવે તો સરકારી શાળાઓમાં નોંધણી તો રહેશે, પરંતુ હાજરી અને અભ્યાસમાં સતત ઘટાડો થતો જશે.
 

શિક્ષણ વિભાગ માટે ચેતવણી

આંકડાઓ સ્પષ્ટ દર્શાવે છે કે શિક્ષણ વિભાગે હવે માત્ર યોજનાઓની જાહેરાત કરતાં આગળ વધીને નક્કર અને સ્થળવિશેષ પગલાં લેવા પડશે. ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ઘર-ઘર સર્વે, વાલીઓ સાથે સંવાદ, શિક્ષકોની જવાબદારી અને સમુદાય આધારિત મોનિટરિંગ જેવી કાર્યવાહી જરૂરી બની છે.

વિશેષ કરીને કિશોરી વિદ્યાર્થિનીઓમાં વધતા ડ્રોપઆઉટને ધ્યાનમાં રાખીને અલગ વ્યૂહરચના બનાવવી પડશે. સુરક્ષા, સ્વચ્છતા, શૌચાલય સુવિધા અને આરોગ્ય સંબંધિત મુદ્દાઓ પણ તપાસવા જરૂરી છે.
 

આગળ શું?

જો હાલની સ્થિતિ જળવાઈ રહી તો સરકારી પ્રાથમિક શાળાઓ માત્ર કાગળ પર જ મજબૂત દેખાશે. શિક્ષણનો હક દરેક બાળક સુધી પહોંચે તે માટે ડ્રોપઆઉટના મૂળ કારણો શોધી સમયસર નિવારણ કરવું અત્યંત જરૂરી છે.

રાજકોટ જિલ્લાના આંકડાઓ રાજ્ય માટે ચેતવણી સમાન છે. હવે પ્રશ્ન એ છે કે તંત્ર આ સંકેતને ગંભીરતાથી લઈને વાસ્તવિક સુધારાની દિશામાં પગલાં લે છે કે નહીં.