લદ્દાખની ગલવાન ઘાટીમાં જૂન 2020માં ભારત અને ચીન વચ્ચે થયેલા લોહિયાળ સૈન્ય ઘર્ષણ બાદ ચીને ગુપ્ત રીતે પરમાણુ પરીક્ષણ કર્યું હોવાનો ગંભીર ખુલાસો અમેરિકા તરફથી કરવામાં આવ્યો છે. દુનિયા કોરોનાની ભયાનક મહામારી અને લોકડાઉનની ઝપટમાં હતી ત્યારે, વૈશ્વિક એજન્સીઓને અંધારામાં રાખીને ચીને પરમાણુ ક્ષમતામાં વધારો કરવાનું પગલું ભર્યું હોવાનો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે. આ માહિતી બહાર આવતા ભારત-ચીન સરહદની સુરક્ષા સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ ફરી એક વખત કેન્દ્રમાં આવી ગયા છે.

15 જૂન 2020ના રોજ ગલવાન ઘાટીમાં ભારતીય અને ચીની સૈનિકો વચ્ચે હિંસક અથડામણ થઈ હતી. આ ઘટનામાં ભારતના 20 જવાનો શહીદ થયા હતા, જ્યારે ચીનના પણ મોટી સંખ્યામાં સૈનિકો માર્યા ગયા હોવાનું વિવિધ અહેવાલોમાં જણાવાયું છે, જો કે ચીને આજ સુધી સત્તાવાર આંકડો જાહેર કર્યો નથી. આ અથડામણ બાદ બંને દેશોએ સરહદ પર મોટા પ્રમાણમાં સૈનિકો અને શસ્ત્રો તૈનાત કર્યા હતા, જેના કારણે લદ્દાખ વિસ્તાર લાંબા સમય સુધી તણાવગ્રસ્ત રહ્યો હતો.

અમેરિકાના અન્ડર સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ થોમસ ડિનૈનોએ સંયુક્ત રાષ્ટ્રના નિરસ્ત્રીકરણ સંમેલન દરમિયાન જણાવ્યું હતું કે ગલવાનની ઘટના બાદ લગભગ એક સપ્તાહમાં જ ચીને ગુપ્ત રીતે પરમાણુ બોમ્બનું પરીક્ષણ કર્યું હતું. તેમના જણાવ્યા મુજબ, આ પરીક્ષણ ભારત-ચીન સરહદથી બહુ દૂર નહીં, પરંતુ નજીકના વિસ્તારમાં કરવામાં આવ્યું હતું. ચીન દ્વારા વિશ્વભરની દેખરેખ એજન્સીઓને જાણ કર્યા વિના આવું પગલું ભરવું ગંભીર બાબત ગણાય છે.
 

થોમસ ડિનૈનોએ વધુમાં કહ્યું હતું કે જ્યારે સમગ્ર વિશ્વ કોરોના વાયરસ સામે લડી રહ્યું હતું, ત્યારે ચીન પરમાણુ હથિયારોના વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું હતું. આ સમયગાળો અત્યંત સંવેદનશીલ હતો, કારણ કે એક તરફ વૈશ્વિક આરોગ્ય સંકટ ચાલી રહ્યું હતું અને બીજી તરફ એશિયાની બે મોટી શક્તિઓ વચ્ચે સરહદી તણાવ ચરમસીમાએ પહોંચ્યો હતો. આવા સંજોગોમાં પરમાણુ પરીક્ષણ કરવું માત્ર પ્રાદેશિક નહીં પરંતુ વૈશ્વિક સુરક્ષા માટે પણ ચિંતાજનક છે.

અમેરિકાએ આ પરીક્ષણને સીધા શબ્દોમાં ભારત-ચીન સરહદ વિવાદ સાથે જોડ્યું નથી, પરંતુ પરીક્ષણની સમયસૂચિ અને સ્થાનને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાવ્યા છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ગલવાન ઘર્ષણ બાદ ચીન દ્વારા પરમાણુ પરીક્ષણ કરવું એ તેની સૈન્ય શક્તિ દર્શાવવાનો પ્રયાસ હોઈ શકે છે. આ પગલાથી ચીનના વ્યૂહાત્મક ઇરાદાઓ પર અનેક સવાલો ઊભા થયા છે.

આ ખુલાસો એવા સમયમાં સામે આવ્યો છે, જ્યારે અમેરિકા અને રશિયા વચ્ચેની અંતિમ પરમાણુ હથિયાર સંધિ પૂર્ણ થઈ ચૂકી છે. હવે આ સંધિનું નવું સ્વરૂપ તૈયાર કરવામાં આવશે ત્યારે અમેરિકા ચીનને પણ તેમાં સામેલ કરવા દબાણ કરી શકે છે. અમેરિકાનો દાવો છે કે ચીન છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી પરમાણુ ક્ષમતામાં ઝડપથી વધારો કરી રહ્યું છે અને તે વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલન માટે પડકારરૂપ બની શકે છે.

ગલવાન ઘટનાના બાદના સમયમાં ભારત અને ચીન બંને દેશોએ લદ્દાખ વિસ્તારમાં વિશાળ પાયે સૈન્ય તૈનાતી કરી હતી. લાંબા સમય સુધી વાતચીત અને સૈનિક સ્તરની બેઠકો બાદ કેટલાક વિસ્તારોમાંથી સૈનિકો પાછા ખેંચવાની સંમતિ બની હતી, પરંતુ તણાવ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થયો નહોતો. 2024 સુધી આ વિસ્તારમાં અશાંતિભર્યો માહોલ રહ્યો હતો, જે બાદ બંને દેશોએ તબક્કાવાર ડી-એસ્કેલેશન તરફ પગલા ભર્યા.

ચીન દ્વારા ગુપ્ત રીતે કરાયેલા પરમાણુ પરીક્ષણના આક્ષેપો ભારત માટે તો ચિંતાજનક છે જ, સાથે સમગ્ર વિશ્વ માટે પણ ગંભીર સંકેત આપે છે. એક તરફ સરહદ પર સૈનિક દબાણ અને બીજી તરફ પરમાણુ હથિયારોનું પરીક્ષણ ચીનની નીતિ અને ઇરાદાઓને લઈ શંકા ઊભી કરે છે. આ ખુલાસા બાદ વૈશ્વિક સ્તરે પરમાણુ નિરસ્ત્રીકરણ, પારદર્શિતા અને જવાબદારી અંગે નવી ચર્ચા શરૂ થવાની શક્યતા છે.