ગુજરાત હાઇકોર્ટમાં કામકાજની ભાષા તરીકે ગુજરાતી ભાષાને સ્થાન આપવાની માગ સાથે રાજકોટના પ્રખ્યાત પેથોલોજિસ્ટ ડો. રાજેન્દ્ર લાલાણીએ મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલને વિગતવાર રજૂઆત કરી છે. ગુજરાત રાજ્ય પેથોલોજીસ્ટ અને માઇક્રોબાયોલોજીસ્ટ એસોસિએશનના પૂર્વ પ્રમુખ રહેલા ડો. લાલાણીનું માનવું છે કે આઝાદીના 75 વર્ષ પછી પણ જો ગુજરાતના નાગરિકોને ન્યાય મેળવવા માટે અંગ્રેજી જેવી વિદેશી ભાષા પર આધાર રાખવો પડે, તો તે રાજ્યની અસ્મિતા અને લોકશાહીના મૂળ ભાવના માટે ચિંતાજનક બાબત છે.

ડો. લાલાણીએ પોતાની રજૂઆતમાં સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે ગુજરાતમાં લગભગ 6 કરોડથી વધુ લોકો વસે છે અને તેમની બોલચાલની મુખ્ય ભાષા ગુજરાતી છે. છતાં, ગુજરાત હાઇકોર્ટમાં તમામ કાર્યવાહી, દલીલો અને દસ્તાવેજો અંગ્રેજીમાં થવાથી સામાન્ય નાગરિકોને કોર્ટની પ્રક્રિયા સમજવી મુશ્કેલ બની જાય છે. ન્યાય પ્રણાલી સામાન્ય જનતાની પહોંચમાં હોવી જોઈએ, પરંતુ ભાષાના અવરોધને કારણે લોકો ન્યાયથી દૂર થઈ રહ્યા છે.

તેમણે ભારતના બંધારણની કલમ 348નો ઉલ્લેખ કરતા જણાવ્યું કે આ કલમ અંતર્ગત રાજ્ય સરકાર વિધાનસભામાં ખરડો પસાર કરી, રાજ્યપાલ અને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી બાદ હાઇકોર્ટમાં પ્રાદેશિક ભાષાને કામકાજની ભાષા તરીકે અમલમાં મૂકી શકે છે. આ કોઈ અશક્ય કે બંધારણવિરોધી પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ માત્ર રાજકીય ઈચ્છાશક્તિ અને વહીવટી પહેલની જરૂર છે.

ડો. લાલાણીએ ઉદાહરણ આપતાં જણાવ્યું કે રાજસ્થાન (1950), ઉત્તર પ્રદેશ (1969), મધ્ય પ્રદેશ (1971) અને બિહાર (1972) જેવા રાજ્યોમાં હાઇકોર્ટમાં હિન્દી ભાષામાં રજૂઆત કરવાની છૂટ આપવામાં આવી છે. આ રાજ્યો ગુજરાત કરતાં કોઈ રીતે આગળ ગણાતા નથી, છતાં તેમણે માતૃભાષાને ન્યાયપ્રણાલીમાં સ્થાન આપ્યું છે. ત્યારે પ્રશ્ન થાય છે કે ગુજરાતમાં આ પ્રક્રિયા હજુ સુધી કેમ અમલમાં આવી નથી?

તેમનું માનવું છે કે અંગ્રેજી ભાષાની ફરજિયાતતા કારણે અનેક પ્રતિભાશાળી વકીલો, જેઓ અંગ્રેજીમાં પારંગત નથી, તેઓ હાઇકોર્ટમાં કેસ લડી શકતા નથી. પરિણામે ન્યાય માટેની તક મર્યાદિત બની જાય છે. જો ગુજરાતી ભાષામાં કાર્યવાહી કરવાની છૂટ મળે, તો સ્થાનિક વકીલોને પણ વધુ તકો મળશે અને ન્યાય પ્રક્રિયા વધુ સમાવેશક બનશે.

સાથે જ, તેમણે સામાન્ય નાગરિકોની સમસ્યાઓ પર પણ ભાર મૂક્યો છે. ઘણીવાર કોર્ટમાં વકીલ શું દલીલ કરે છે, એ સામાન્ય વ્યક્તિને સમજાતું નથી. એફિડેવિટ કે અન્ય કાનૂની દસ્તાવેજોમાં શું લખાયું છે, તેની જાણ વિના લોકો સહી કરી દે છે, જેનાથી છેતરપિંડી થવાનો ભય રહે છે. જો કોર્ટની ભાષા ગુજરાતી બને, તો લોકો પોતાના કેસને સારી રીતે સમજી શકશે અને ન્યાય પ્રત્યે વિશ્વાસ વધશે.

ડો. લાલાણીએ જણાવ્યું કે વિશ્વના મોટા ભાગના દેશોમાં કોર્ટ, શિક્ષણ અને સરકારી કામકાજ પોતાની માતૃભાષામાં જ થાય છે. ભારત જેવા વૈવિધ્યસભર દેશ માટે પણ પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં ન્યાય પ્રણાલી મજબૂત થવી જરૂરી છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે તેમની આ રજૂઆત કોઈ વ્યક્તિગત કે વ્યાવસાયિક લાભ માટે નથી, પરંતુ સામાન્ય જનતાના હિત માટે છે.

અંતમાં, તેમણે રાજ્ય સરકારને અપીલ કરી છે કે ગુજરાતની ભાષાકીય અસ્મિતા અને લોકશાહી મૂલ્યોને મજબૂત કરવા માટે ગુજરાત હાઇકોર્ટમાં કામકાજની ભાષા તરીકે ગુજરાતી અમલમાં લાવવામાં આવે. આ પગલું માત્ર ભાષાનો મુદ્દો નહીં, પરંતુ ન્યાયને જનસામાન્ય સુધી પહોંચાડવાનો એક મહત્વપૂર્ણ પ્રયાસ સાબિત થશે.