ગુજરાત પંચાયત અધિનિયમ-1993માં વર્ષ 2014માં કરવામાં આવેલા મહત્વપૂર્ણ સુધારા બાદ સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓમાં મહિલાઓ માટે અનામત 33 ટકાથી વધારીને 50 ટકા કરવામાં આવી છે. આ સુધારાનો મુખ્ય હેતુ ગ્રામ્ય સ્તરે મહિલાઓને સશક્ત બનાવવો, તેમને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં સક્રિય ભાગીદાર બનાવવો અને લોકશાહી વ્યવસ્થામાં તેમની સાચી ભૂમિકા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. જોકે, રાજકોટ જિલ્લાની કેટલીક ગ્રામ પંચાયતોમાં આ હેતુથી વિરુદ્ધ પરિસ્થિતિ ઊભી થતી હોવાનું સામે આવતા જિલ્લા વિકાસ અધિકારીએ કડક વલણ અપનાવ્યું છે.
 

મહિલા પ્રતિનિધિના સ્થાને પતિ વહીવટ કરે તેવી ફરિયાદો

રાજકોટ જિલ્લા પંચાયત હસ્તકની અનેક ગ્રામ પંચાયતોમાં ચૂંટાયેલા મહિલા સરપંચો અને મહિલા સભ્યોના સ્થાને તેમના પતિ અથવા પુરુષ સંબંધીઓ વહીવટ સંભાળતા હોવાની ફરિયાદો સતત મળતી હતી. અરજદારો દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી ફરિયાદોમાં જણાવાયું હતું કે ગ્રામ પંચાયતની બેઠકોમાં મહિલાઓ હાજર રહેવાને બદલે તેમના પતિ હાજર રહે છે, સરકારી કામકાજમાં દખલ આપે છે, ફાઈલો પર અસર કરે છે અને ક્યારેક તો સરપંચ પતિ તરીકે પોતે જ નિર્ણય લેતા હોવાનું જોવા મળે છે.
 

રાજકોટ DDOનો તાલુકા વિકાસ અધિકારીઓને પરિપત્ર

આ બાબતને ગંભીરતાથી લઈ રાજકોટ જિલ્લા વિકાસ અધિકારી શ્રી જય ગોસ્વામીએ તમામ તાલુકા વિકાસ અધિકારીઓને જનરલ પરિપત્ર જાહેર કર્યો છે. પરિપત્રમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે પંચાયત કક્ષાએ મહિલા સરપંચ કે સભ્ય તરીકે જે મહિલાઓ ચૂંટાઈ છે, તે જ તમામ બેઠકો અને સરકારી કામગીરીમાં હાજર રહે તે ફરજિયાત છે. તેમના સ્થાને પતિ અથવા અન્ય કોઈ પુરુષ સંબંધી હાજર રહી શકશે નહીં.
 

લોકશાહી મૂલ્યોનું ઉલ્લંઘન ગણાશે

પરિપત્રમાં જણાવાયું છે કે મહિલા પ્રતિનિધિના બદલે પતિ કે અન્ય પુરુષ વ્યક્તિ દ્વારા વહીવટ કરવો લોકશાહીના મૂળભૂત મૂલ્યો અને કાયદાકીય જોગવાઈઓનું સ્પષ્ટ ઉલ્લંઘન છે. પંચાયત અધિનિયમ મુજબ ચૂંટાયેલ પ્રતિનિધિને મળેલ સત્તા કોઈ અન્ય વ્યક્તિ વાપરી શકે નહીં. આવી ગેરરીતિઓ મહિલાઓના સશક્તિકરણના હેતુને નુકસાન પહોંચાડે છે.
 

તલાટી કમ મંત્રી સામે પણ શિસ્તભંગના પગલાં

રાજકોટ DDOએ પરિપત્રમાં વધુમાં જણાવ્યું છે કે જો કોઈ ગ્રામ પંચાયત ખાતે મહિલા પ્રતિનિધિના સ્થાને તેમના પતિ અથવા અન્ય વ્યક્તિ વહીવટ કરતા હોવાનું જાણવા મળશે, તો માત્ર તે વ્યક્તિ સામે નહીં પરંતુ સંબંધિત તલાટી-કમ-મંત્રી સામે પણ શિસ્તભંગની કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. તલાટી-કમ-મંત્રીની ફરજ છે કે તેઓ નિયમોનું પાલન કરાવે અને ગેરરીતિ અટકાવે.
 

પરિપત્રમાં આપવામાં આવેલી મુખ્ય સૂચનાઓ

પરિપત્રમાં તમામ ગ્રામ પંચાયતો માટે નીચે મુજબની સ્પષ્ટ સૂચનાઓ આપવામાં આવી છે:

1. પંચાયતની તમામ સભાઓ અને બેઠકોમાં માત્ર ચૂંટાયેલા મહિલા પ્રતિનિધિ જ હાજર રહે, તેમના પતિ કે અન્ય કોઈ સંબંધી બેઠકમાં બેસી શકશે નહીં.
2. ગ્રામ પંચાયતના તમામ સરકારી રેકોર્ડ, ચેકબુક અને દસ્તાવેજો પર માત્ર ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિની જ સહી હોવી જોઈએ.
3. મહિલા પ્રતિનિધિના સ્થાને અન્ય વ્યક્તિ વહીવટ કરતી જણાશે તો સંબંધિત તલાટી-કમ-મંત્રી સામે શિસ્તભંગના પગલાં લેવામાં આવશે.
4. તાલુકા કક્ષાએથી સમયાંતરે આકસ્મિક તપાસ કરી ગેરરીતિ ઝડપાય તો પંચાયત અધિનિયમ હેઠળ હોદ્દા પરથી દૂર કરવાની કાર્યવાહી સુધીની દરખાસ્ત રજૂ કરવી.
    

તાત્કાલિક અમલના આદેશ

DDO દ્વારા આ તમામ સૂચનાઓનો અમલ તાત્કાલિક અસરથી તમામ ગ્રામ પંચાયતોમાં થાય તે જોવા તાલુકા વિકાસ અધિકારીઓને જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે. આ નિર્ણયને ગ્રામ્ય રાજકારણમાં મહિલાઓની વાસ્તવિક ભાગીદારી સુનિશ્ચિત કરવા દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું ગણાવવામાં આવી રહ્યું છે.