ગુજરાતમાં સસ્તા અનાજની દુકાનો પર થતા ભ્રષ્ટાચાર, ગેરરીતિઓ અને બ્લેક માર્કેટિંગ જેવી સમસ્યાઓને ડામવા માટે રાજ્ય સરકારે અનાજ વિતરણ વ્યવસ્થામાં મોટો અને ઐતિહાસિક ફેરફાર કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. આગામી 15 ફેબ્રુઆરીથી વર્ષો જૂની પરંપરાગત રેશનકાર્ડ પદ્ધતિને ધીમે ધીમે બદલીને આધુનિક ટેકનોલોજી આધારિત નવી સિસ્ટમ અમલમાં મુકવામાં આવશે. આ પરિવર્તન દ્વારા પારદર્શિતા વધારવાનો અને ગરીબ-મધ્યમ વર્ગના લાભાર્થીઓને તેમના હકનું પૂરું અનાજ સુનિશ્ચિત કરવાનો સરકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ છે.

કેન્દ્રીય ગૃહ અને સહકારિતા મંત્રી અમિત શાહ આ નવી ત્રણ મહત્વાકાંક્ષી યોજનાઓનો વિધિવત પ્રારંભ કરાવશે. આ પહેલ અંતર્ગત સૌથી મોટો અને ચર્ચાસ્પદ ફેરફાર ‘અનાજ ATM’ તરીકે ઓળખાતી સુવિધાનો છે. અત્યાર સુધી બેંકના ATMમાંથી નાણાં ઉપાડવાની સુવિધા ઉપલબ્ધ હતી, પરંતુ હવે અનાજ મેળવવા માટે પણ મશીન આધારિત વ્યવસ્થા ઉભી કરવામાં આવી રહી છે. અમદાવાદના સાબરમતી વિસ્તારમાં રાજ્યનું પ્રથમ ‘અનાજ ATM’ શરૂ થશે, જે પાયલોટ પ્રોજેક્ટ તરીકે કાર્ય કરશે.

અનાજ ATMનો મુખ્ય લાભ એ છે કે લાભાર્થીઓને તેમના હકનું અનાજ ચોક્કસ અને સંપૂર્ણ વજન સાથે મળશે. અત્યાર સુધી ઘણી ફરિયાદો મળતી હતી કે સસ્તા અનાજની દુકાનો પર દુકાનદારો વજનમાં કાપકૂપ કરતા અથવા લાભાર્થીઓને ઓછું અનાજ આપતા. મશીન આધારિત સિસ્ટમમાં આ પ્રકારની ગેરરીતિ શક્ય નહીં બને. ભવિષ્યમાં 24 કલાક અનાજ ઉપલબ્ધ રહે તેવી વ્યવસ્થા ઉભી કરવાનો પણ સરકારનો પ્રયાસ છે, જેથી લોકોને દુકાનના નક્કી સમય પર નિર્ભર રહેવું ન પડે.

આ સાથે જ દસ્તાવેજીકરણ પ્રક્રિયામાં પણ મોટો ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. હવે લાભાર્થીઓને રેશનકાર્ડ બુક લઈને ફરવાની જરૂર નહીં રહે. સરકાર ‘ડિજિટલ કૂપન’ સિસ્ટમ અમલમાં મૂકી રહી છે. આ નવી પદ્ધતિ અંતર્ગત લાભાર્થીના નોંધાયેલ મોબાઈલ નંબર પર ડિજિટલ કૂપન મોકલવામાં આવશે. દુકાન પર કે અનાજ ATM પર આ કૂપન આધારે જ અનાજનું વિતરણ થશે. આથી બોગસ રેશનકાર્ડ, ડુપ્લિકેશન અને ખોટી એન્ટ્રી જેવી સમસ્યાઓ પર કાબૂ મળશે. સાચા અને હકદાર લોકોને જ અનાજ મળશે તે સુનિશ્ચિત થશે.

ગુણવત્તાના મુદ્દે પણ સરકારે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. ઘણીવાર લાભાર્થીઓ દ્વારા હલકી ગુણવત્તાનું અથવા ભેળસેળવાળું અનાજ મળતું હોવાની ફરિયાદો કરવામાં આવતી હતી. હવે ‘ચણા’ અને ‘તુવેર દાળ’ જેવી ચીજવસ્તુઓ છૂટક આપવાને બદલે સીલબંધ પેકિંગમાં આપવામાં આવશે. પેકિંગ સિસ્ટમથી અનાજની શુદ્ધતા અને ગુણવત્તા જાળવવામાં સહાય મળશે, તેમજ સંગ્રહ અને વિતરણમાં પારદર્શિતા વધશે.

રાજ્ય સરકારને લાંબા સમયથી મળતી ફરિયાદો મુજબ કેટલીક સસ્તા અનાજની દુકાનો પર લાભાર્થીઓને ધક્કા ખવડાવવામાં આવતા, સ્ટોક નથી કહીને પરત મોકલવામાં આવતા અથવા નિયત કરતાં ઓછું અનાજ આપવામાં આવતું. ઘણી જગ્યાએ સરકારી અનાજનું બ્લેક માર્કેટિંગ થતું હોવાના આક્ષેપો પણ થયા હતા. નવી ટેકનોલોજી આધારિત વ્યવસ્થાથી વચેટિયાઓની ભૂમિકા ઘટશે અને સમગ્ર વિતરણ પ્રક્રિયા વધુ પારદર્શક બનશે.

શરૂઆતના તબક્કે આ યોજનાનો અમલ અમદાવાદમાં પાયલોટ પ્રોજેક્ટ તરીકે કરવામાં આવશે. સાબરમતી વિધાનસભા વિસ્તારના રણીપ, ચાંદલોડિયા અને નારણપુરા જેવા વિસ્તારોમાં આ નવી સિસ્ટમ લાગુ થશે. જો પ્રયોગ સફળ સાબિત થશે, તો તબક્કાવાર રીતે સમગ્ર ગુજરાતમાં અનાજ ATM અને ડિજિટલ કૂપન સિસ્ટમનો વ્યાપ વધારવામાં આવશે.

આમ, ગુજરાત સરકાર ડિજિટલ ઇન્ડિયા અભિયાનને અનુરૂપ જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થામાં ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને એક નવો ધોરણ સ્થાપિત કરી રહી છે. ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારોને તેમના હકનું અનાજ પૂરતા વજન અને સારી ગુણવત્તા સાથે સરળતાથી મળે તે માટે આ ઐતિહાસિક પગલું મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે. 15 ફેબ્રુઆરીથી શરૂ થનારી આ નવી વ્યવસ્થા ગુજરાતમાં અનાજ વિતરણની દિશા બદલનાર પરિવર્તનરૂપ પહેલ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.