ભારતમાં સ્ટાર્ટઅપ ઈકોસિસ્ટમ છેલ્લા દાયકામાં વિશ્વભરમાં ધ્યાનનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. યુવા ઉદ્યોગકારો, નવીન વિચારો અને ઝડપી ટેકનોલોજિકલ વિકાસને કારણે દેશમાં સ્ટાર્ટઅપ સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હતો. પરંતુ તાજેતરમાં રજૂ થયેલા કેન્દ્ર સરકારના માહિતી અનુસાર અત્યાર સુધીમાં દેશમાં 6,000 થી વધુ માન્ય સ્ટાર્ટઅપ્સ બંધ થઈ ચૂક્યા છે. રાજ્યસભામાં સરકાર દ્વારા રજૂ કરાયેલ આ આંકડાઓ બતાવે છે કે સ્ટાર્ટઅપ જગતમાં એક અલગ જ પ્રકારની પડકારસભર હકીકત ઉદ્ભવી રહી છે, જેને ઘણા સમયથી ચર્ચામાં રહેલા “સ્ટાર્ટઅપ બબલ” સાથે પણ જોડવામાં આવી રહી છે.

સરકાર દ્વારા આપેલી માહિતી મુજબ મહારાષ્ટ્રમાં સૌથી વધુ 1,200 થી વધારે સ્ટાર્ટઅપ બંધ થયા છે. બાદમાં કર્ણાટકમાં 845 અને દિલ્હીમાં 737 સ્ટાર્ટઅપ્સે પોતાના કાર્યને સંપૂર્ણ રીતે બંધ કર્યું છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં 598, તેલંગાણા ખાતે 368 અને ગુજરાતમાં 348 સ્ટાર્ટઅપ્સ બંધ થયા છે. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે મુખ્યત્વે આર્થિક રીતે સશક્ત અને ટેકનોલોજી આધારિત રાજ્યોમાં સ્ટાર્ટઅપ્સ વધુ ઝડપથી બંધ થઈ રહ્યા છે કારણ કે આ રાજ્યોમાં જ સૌથી વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સની શરૂઆત પણ થાય છે. દક્ષિણ અને પશ્ચિમ ભારતનાં રાજ્યો હંમેશાં સ્ટાર્ટઅપ એક્ટિવિટી માટે હોટસ્પોટ રહ્યા છે, તેથી અહીં બંધ થવાનો આંક પણ વધુ દેખાય છે. તમિલનાડુમાં 338, હરિયાણામાં 306, કેરળમાં 241 અને રાજસ્થાનમાં 211 સ્ટાર્ટઅપ બંધ થતાં આ વિસ્તારોમાં રોકાણકારોના વિશ્વાસ પર પણ અસર પડી છે.

નાના રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સ્થિતિ તુલનાત્મક રીતે સ્થિર છે. મિઝોરમ અને આંદામાન-નિકોબાર ટાપુઓમાં માત્ર ત્રણ સ્ટાર્ટઅપ બંધ થયા છે, જે બતાવે છે કે ત્યાં સ્ટાર્ટઅપ પ્રવૃત્તિઓની સંખ્યા ઓછી હોઈ શકે છે, પરંતુ તે સાથે જ બજારમાં અતિશય સ્પર્ધા અથવા મૂડીયોજનાનો ભારે દબાણ જોવા મળતો નથી.

સરકારનું કહેવું છે કે સ્ટાર્ટઅપ બંધ થવામાં કોઈ પ્રણાલીગત વધારો કે કોઈ વિશેષ નીતિગત ખામી જોવા મળી નથી. કંપનીઓનું બંધ થવું અનેક વ્યવસાયિક પરિબળોથી પ્રભાવિત થાય છે—જેમ કે બિઝનેસ મોડલની ટકાઉપણું, બજારની માંગ સાથે સંકલન, વૈશ્વિક અને સ્થાનિક આર્થિક સ્થિતિ, ઉત્પાદન અથવા સેવા બજારમાં કેટલું અનુકૂળ છે અને સૌથી મહત્વની વસ્તુ, ભંડોળ એકત્ર કરવાની ક્ષમતા. સ્ટાર્ટઅપ જગતમાં ભંડોળ શિયાળો તરીકે ઓળખાતી પરિસ્થિતિ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી વિશ્વભરમાં ચર્ચામાં છે, જેનાથી ઘણા નવા અને નબળા બિઝનેસ મોડેલો ધરાવતા સ્ટાર્ટઅપ્સ લાંબો રનવે મેળવી શકતા નથી.

સરકારે વર્ષવાર સ્ટાર્ટઅપ બંધ થવાનો ડેટા જાહેર નથી કર્યો, તેથી 2024ની સરખામણીમાં 2025માં 30% વધારો થયો છે કે નથી તે વિશે સ્પષ્ટ કહેવુ મુશ્કેલ છે. તથાપિ સરકારનું માનવું છે કે ભારતમાં સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમની મૂળભૂત રચના મજબૂત છે અને તે કોઈ પણ ટૂંકા ગાળાની આર્થિક વિપરીત પરિસ્થિતિઓ સામે ટકાવી શકે છે.

સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે ક્રેડિટ ગેરંટી યોજનામાં પણ છેલ્લા બે વર્ષમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. 2023માં જ્યાં રૂ. 220.78 કરોડની લોન ગેરંટી આપવામાં આવી હતી ત્યાં 2024માં આ આંકડો વધીને રૂ. 381.08 કરોડ થયો હતો. 2025માં 31 ઑક્ટોબર સુધી રૂ. 153.4 કરોડની લોન ગેરંટી મળી છે. મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, હરિયાણા, તમિલનાડુ અને પશ્ચિમ બંગાળ ગેરંટીકૃત ધિરાણ મેળવતા ટોચના રાજ્યોમાં હતા, જે દર્શાવે છે કે આ રાજ્યોમાં સ્ટાર્ટઅપ પ્રવૃત્તિઓ વધુ પ્રમાણમાં વધી રહી છે.

આ બધી પ્રતિકૂળતાઓ વચ્ચે પણ ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ ક્ષેત્રમાં ઊર્જા અને ઉત્સાહ ઓછો થયો નથી. 1 ડિસેમ્બરથી 6 ડિસેમ્બર 2025 વચ્ચે ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સે 20 જેટલા ડીલ્સમાં મળીને 345 મિલિયન ડોલરથી વધુનું ભંડોળ એકત્ર કર્યું છે. કપડાં, પ્રોપટેક, EV, હેલ્થટેક, સ્પોર્ટ્સટેક, AI, એડટેક, ફિનટેક અને ડીપટેક જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં રોકાણકારોનો ઝુકાવ વધતો રહ્યો છે. અગાઉના અઠવાડિયે 296 મિલિયન ડોલરનું ફંડિંગ મળ્યું હતું, જે દર્શાવે છે કે, પડકારો વચ્ચે પણ દેશના સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમમાં તકો, નવીનતા અને રોકાણની તંદુરસ્ત ચાલ ચાલુ જ છે.

મોટા પ્રમાણમાં સ્ટાર્ટઅપ્સ બંધ થવું ચિંતાનો વિષય છે, પરંતુ તેની સાથે જ ભારતનું સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ “સ્વાભાવિક ફિલ્ટરિંગ”ની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. મજબૂત બિઝનેસ મોડેલ, યોગ્ય ટીમ, સ્પષ્ટ આવક સ્ત્રોત અને લાંબા ગાળાની દૃષ્ટિ ધરાવતા સ્ટાર્ટઅપ્સ આ પરિસ્થિતિમાં વધુ મજબૂત બનીને આગળ વધી રહ્યા છે.