પશ્ચિમ બંગાળમાં આવનારી ચૂંટણી પહેલા મતુઆ સમુદાયને લઈને રાજકારણ ઘમાસાણ પર પહોંચ્યું છે. રાજ્યની લગભગ 45 વિધાનસભા બેઠકો એવી માનવામાં આવે છે જ્યાં મતુઆ મતદારોનું વજન જીત-હાર નક્કી કરે છે. આ સ્થિતિમાં ચૂંટણી પંચ દ્વારા હાથ ધરાયેલી મતદાર યાદીની ‘સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન’ (SIR) પ્રક્રિયાએ સમગ્ર રાજકીય વાતાવરણ ગરમાવી દીધું છે અને તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC) તથા ભાજપ (BJP) આમને-સામને આવી ગયા છે.
 

SIR શું છે અને વિવાદ કેમ ઊભો થયો?

ચૂંટણી પંચ દ્વારા કરવામાં આવતી SIR પ્રક્રિયા અંતર્ગત મતદાર યાદીની વિશેષ અને સઘન તપાસ હાથ ધરાઈ છે. આ વખતે પંચે 2002ની જૂની મતદાર યાદીને આધાર (ટેમ્પલેટ) તરીકે લીધી છે. પરિણામે, જેમના નામ 2002ની યાદીમાં નથી અથવા જેમણે ત્યારબાદ ભારતમાં પ્રવેશ કર્યો છે, એવા લાખો મતદારોના નામ કાપાઈ જવાની શક્યતા ઊભી થઈ છે. ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદી જાહેર થયા બાદ 58 લાખથી વધુ નામો દૂર કરવામાં આવ્યા હોવાનો ખુલાસો થયો છે. જેના કારણે રાજ્યમાં કુલ મતદારોની સંખ્યા 7.66 કરોડથી ઘટીને 7.08 કરોડ થઈ ગઈ છે.

મતુઆ સમુદાયના ગઢ ગણાતા વિસ્તારો—ગાઈઘાટા, હાબરા અને બાગદા જેવા ક્ષેત્રોમાં મોટી સંખ્યામાં મતદારો ‘અનમેપ્ડ’ તરીકે દર્શાવાયા છે. આથી આ સમુદાયમાં ભય અને અસંતોષ ફેલાયો છે કે ક્યાંક તેમનો મતાધિકાર છીનવાઈ ન જાય.
 

મતુઆ સમુદાયની પૃષ્ઠભૂમિ

મતુઆ સમુદાય મુખ્યત્વે પૂર્વી પાકિસ્તાન (હાલનું બાંગ્લાદેશ)માંથી ધાર્મિક ઉત્પીડનને કારણે ભારત આવેલા નામશૂદ્ર (અનુસૂચિત જાતિ) હિન્દુ શરણાર્થીઓનો સમુદાય છે. 19મી સદીમાં હરિચંદ ઠાકુર દ્વારા સ્થાપિત આ આંદોલન બ્રાહ્મણવાદ, જાતિવાદ અને સામાજિક અસમાનતા વિરુદ્ધ ઊભું રહ્યું. સમાનતા, માનવીય ગૌરવ અને સામાજિક ન્યાય તેની મુખ્ય વિચારધારા છે. વસ્તીગણતરીની દ્રષ્ટિએ જોવામાં આવે તો, પશ્ચિમ બંગાળમાં રાજવંશીઓ બાદ મતુઆ સમુદાય સૌથી મોટો અને રાજકીય રીતે અત્યંત પ્રભાવશાળી ગણાય છે.
 

રાજકીય ટકરાવ: TMC સામે BJP

SIR મુદ્દે તૃણમૂલ કોંગ્રેસ અને ભાજપ વચ્ચે સીધી ટક્કર જોવા મળી રહી છે. મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જી અને TMCનો આરોપ છે કે આ પ્રક્રિયા દ્વારા ગરીબ, શરણાર્થી અને વંચિત સમુદાયના લોકોના નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવી રહ્યા છે. TMC તેને ‘મતાધિકાર છીનવવાની સાજિશ’ તરીકે રજૂ કરી રહી છે.

બીજી તરફ, ભાજપનું કહેવું છે કે મતદાર યાદીની શુદ્ધતા અને ગેરકાયદે ઘુસણખોરી અટકાવવા માટે આ પ્રક્રિયા જરૂરી છે. ભાજપ મતુઆ સમુદાયને CAA (નાગરિકતા સુધારા કાયદા) દ્વારા નાગરિકતા આપવાના પોતાના વચનને મુખ્ય મુદ્દા તરીકે રજૂ કરે છે.
 

CAA અને મતુઆઓની આશા-નિરાશા

ભાજપ માટે મતુઆ સમુદાય ધાર્મિક રીતે સતાવાયેલા હિન્દુ શરણાર્થીઓ છે, જેમને CAA હેઠળ નાગરિકતા મળવી જોઈએ. પરંતુ TMCના મતુઆ નેતા અને સાંસદ મમતા બાલા ઠાકુરનો દાવો છે કે CAAની પ્રક્રિયા એટલી જટિલ છે કે લગભગ 95 ટકા મતુઆઓ પાસે જરૂરી દસ્તાવેજો નથી. તેથી TMC ‘બિનશરતી નાગરિકતા’ની માંગ કરી રહી છે.
 

PM મોદીની મુલાકાત અને સંદેશ

20 ડિસેમ્બરે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની નદિયા જિલ્લાના રાનાઘાટ મુલાકાતને મતુઆ રાજકારણમાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી હતી. જોકે ખરાબ હવામાનને કારણે તેઓ સ્થળ પર જઈ શક્યા નહીં અને વર્ચ્યુઅલ સંબોધન કર્યું. આ સંબોધનમાં SIR મુદ્દે સ્પષ્ટ નિવેદન ન આવતાં, મતુઆ સમુદાયના એક વર્ગમાં અસંતોષ અને ચિંતા વધી છે.
 

45 બેઠકોનું સમીકરણ કેમ મહત્વપૂર્ણ?

મતુઆ મતદારો ઉત્તર અને દક્ષિણ 24 પરગણા, નદિયા, ઉત્તર કોલકાતા અને આસપાસના વિસ્તારોમાં કેન્દ્રિત છે. અહીંની લગભગ 45 બેઠકો પર તેમની પસંદગી ચૂંટણીનું પરિણામ બદલી શકે છે. એટલે જ SIR, CAA અને નાગરિકતાનો મુદ્દો માત્ર વહીવટી નહીં પરંતુ સીધો સત્તાસંગ્રામ સાથે જોડાયેલો બની ગયો છે.

ચૂંટણી પહેલા મતુઆ સમુદાયનો પ્રશ્ન બંગાળના રાજકારણનું કેન્દ્રબિંદુ બની ગયો છે. એક તરફ ઓળખ, નાગરિકતા અને મતાધિકારનો સવાલ છે, તો બીજી તરફ સત્તા મેળવવા માટેની રાજકીય ખેંચતાણ. આવનારા દિવસોમાં ચૂંટણી પંચના નિર્ણયો અને રાજકીય પક્ષોની રણનીતિ એ નક્કી કરશે કે બંગાળની 45 બેઠકોનું સમીકરણ કોના પક્ષે વળે છે.