ગુજરાત સરકારે વર્ષ 2025ને ‘શહેરી વિકાસ વર્ષ’ તરીકે જાહેર કરી રાજ્યના શહેરોને હરિયાળા, સ્વચ્છ અને સુવિધાયુક્ત બનાવવા વ્યાપક પહેલ હાથ ધરી છે. ‘અર્નિંગ વેલ, લિવિંગ વેલ’ના સંકલ્પ સાથે શહેરી આયોજન, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને નાગરિકોને ગુણવત્તાયુક્ત જીવન સુનિશ્ચિત કરવાની દિશામાં અનેક મહત્ત્વાકાંક્ષી યોજનાઓ અમલમાં મૂકાઈ છે. ગ્રીન સ્પેસ, વરસાદી પાણી સંગ્રહ, સ્વચ્છતા, કચરા વ્યવસ્થાપન, સોલાર ઊર્જા અને સ્વચ્છ હવા—આ તમામ ક્ષેત્રોમાં ગુજરાતે નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી શહેરી વિકાસનું રોલ મોડલ ઊભું કર્યું છે.
 

ગ્રીન સ્પેસ વિસ્તરણ અને વ્યાપક વૃક્ષારોપણ

‘શહેરી વિકાસ વર્ષ’ અંતર્ગત રાજ્યના શહેરી વિસ્તારોમાં 240 હેક્ટરથી વધુ નવા ગ્રીન સ્પેસ વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે. બાગ-બગીચા, સ્પંજ પાર્ક, અર્બન ફોરેસ્ટ અને વરસાદી પાણી રિચાર્જ માટેના પ્રોજેક્ટ્સ શહેરોને હરિયાળા બનાવવા સાથે પર્યાવરણ સંતુલન જાળવવામાં મદદરૂપ બન્યા છે. કુલ 340થી વધુ ગ્રીન પ્રોજેક્ટ્સનું લક્ષ્યાંક નક્કી કરાયું હતું, જેમાંથી 146 પૂર્ણ થઈ ચૂક્યા છે.
આ સાથે 17 મહાનગરપાલિકા અને 152 નગરપાલિકાઓમાં અત્યાર સુધી આશરે 90 લાખ વૃક્ષોનું વાવેતર થયું છે, જે શહેરી તાપમાન ઘટાડવા અને હવાની ગુણવત્તા સુધારવામાં મહત્વપૂર્ણ સાબિત થયું છે.
 

‘કેચ ધ રેઇન’ અને લેકફ્રન્ટ વિકાસ

વરસાદી પાણીના સંરક્ષણ માટે ‘કેચ ધ રેઇન’ પહેલને વિશેષ પ્રાધાન્ય આપવામાં આવ્યું છે. રાજ્યમાં અંદાજે 2,900 રેન વોટર હાર્વેસ્ટિંગ સિસ્ટમ કાર્યરત બની છે, જેના કારણે વરસાદી પાણી સંગ્રહ ક્ષમતામાં 4.19 લાખ કિલોલિટરનો વધારો થયો છે. હાલ 2,603 પ્રોજેક્ટ્સ અમલમાં છે, જ્યારે 1,230 ટેન્ડર તબક્કામાં અને 6,642 આયોજન હેઠળ છે.
તળાવો અને જળાશયોના પુનઃસ્થાપન માટે 140 લેકફ્રન્ટ પ્રોજેક્ટ્સનું લક્ષ્યાંક નક્કી કરાયું છે, જેમાંથી 54 પૂર્ણ થયા છે અને 57 પ્રોજેક્ટ્સ પ્રગતિમાં છે. આ યોજનાઓ શહેરોની સુંદરતા વધારવા સાથે ભૂગર્ભ જળસ્તર સુધારવામાં પણ મદદરૂપ છે.
 

સ્વચ્છતા, વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ અને લેગસી વેસ્ટ નિકાલ

શહેરી સ્વચ્છતા અને કચરા વ્યવસ્થાપન માટે રૂ.2,756 કરોડના 1,823થી વધુ પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. રાજ્યએ માર્ચ 2026 સુધી 100% લેગસી વેસ્ટ નિકાલનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું છે. અત્યાર સુધી 281.80 લાખ મેટ્રિક ટન લેગસી વેસ્ટનો નિકાલ કરી શહેરોને સ્વચ્છ અને આરોગ્યપ્રદ બનાવવાની દિશામાં મોટું પગલું ભરાયું છે.
 

સોલાર ઊર્જા, સ્વચ્છ હવા અને પાણીનો પુનઃઉપયોગ

ટકાઉ ઊર્જાને પ્રોત્સાહન આપવા 285થી વધુ સોલાર પ્રોજેક્ટ્સ શરૂ કરવામાં આવ્યા છે. ગંદા પાણીના પુનઃઉપયોગ માટે 20 RTWW પ્રોજેક્ટ્સ અમલમાં મૂકાયા છે, જેના દ્વારા અંદાજે 656 MLD પાણી ફરીથી ઉપયોગમાં લાવી શકાય તેવું બન્યું છે.
હવાની ગુણવત્તા સુધારવા માટે તમામ મહાનગરપાલિકાઓમાં ‘ક્લીન એર ઍક્શન પ્લાન’ અમલમાં મૂકાયો છે. ભાવનગર, જામનગર, જૂનાગઢ અને ગાંધીનગર માટે પણ આ યોજનાઓ તૈયાર થઈ ચૂકી છે, જે શહેરી પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં મદદરૂપ બનશે.
 

શહેરી વિકાસ વર્ષ: મુખ્ય સિદ્ધિઓ

• 240 હેક્ટરથી વધુ નવા ગ્રીન સ્પેસનું વિકાસ
• આશરે 90 લાખ વૃક્ષારોપણ
• વરસાદી પાણી સંગ્રહ ક્ષમતામાં 4.19 લાખ કિલોલિટરનો વધારો
• રૂ.2,756 કરોડના 1,823થી વધુ સ્વચ્છતા પ્રોજેક્ટ્સ
• અત્યાર સુધી 281.80 લાખ મેટ્રિક ટન લેગસી વેસ્ટનો નિકાલ
• માર્ચ 2026 સુધી 100% લેગસી વેસ્ટ નિકાલનું લક્ષ્ય

સમગ્ર રીતે જોવામાં આવે તો ‘શહેરી વિકાસ વર્ષ’ અંતર્ગત ગુજરાતે ગ્રીન સ્પેસથી લઈને વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ સુધી એક સંકલિત અને ટકાઉ વિકાસ મોડલ રજૂ કર્યું છે. આ પ્રયાસો ન માત્ર રાજ્યના શહેરોને આધુનિક અને પર્યાવરણમિત્ર બનાવે છે, પરંતુ દેશના અન્ય રાજ્યો માટે પણ માર્ગદર્શક બની રહ્યા છે.