ઇન્ડોનેશિયાની રાજધાની જકાર્તાએ વિશ્વનું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર તરીકેનું પ્રથમ સ્થાન હાંસલ કરવાથી વૈશ્વિક સ્તરે ચર્ચાઓ તેજ થઈ ગઈ છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ‘વર્લ્ડ અર્બનાઇઝેશન પ્રોસ્પેક્ટસ 2025’ રિપોર્ટમાં જકાર્તાની વસ્તી 4.2 કરોડ નોંધાતાં તેણે જાપાનની રાજધાની ટોક્યોને પાછળ છોડી દીધું છે, જે દાયકાઓથી પ્રથમ ક્રમે હતું. આ આંકડો માત્ર એક શહેરની વસ્તી નથી, પરંતુ કેનેડા જેવા આખા દેશની વસ્તી જેટલો છે. બાંગ્લાદેશની રાજધાની ઢાકા બીજી ક્રમે અને ટોક્યો ત્રીજા ક્રમે ખસી ગયું છે, જ્યારે ભારતની રાજધાની દિલ્હી ચોથા સ્થાને છે. આ બદલાવ માત્ર વસ્તીવધારો નહીં, પરંતુ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા અપનાવાયેલી નવી ગણતરી પદ્ધતિનું પરિણામ છે, જેમાં મહાનગરની વાસ્તવિક સીમાઓને ધ્યાનમાં રાખીને આંકડા એકત્રિત કરવામાં આવ્યા છે.

જકાર્તા માટે આ સ્થાન પ્રાપ્તિ વધુ આશ્ચર્યજનક છે. કારણ કે 2018ના રિપોર્ટમાં જકાર્તાને 33મા સ્થાને ગણવામાં આવ્યું હતું. તે સમયે તેની વસ્તી આશરે 1.1 કરોડ હતી. બીજી તરફ, ટોક્યો તે સમયે 3.7 કરોડની વસ્તી સાથે વિશ્વનું સૌથી મોટું શહેર માનવામાં આવતું હતું. આટલો મોટો ફેરફાર માત્ર છ વર્ષમાં આવ્યો હોય તે ચોંકાવનારી ઘટના કહેવાય. પરંતુ વાસ્તવમાં, જકાર્તાની વસ્તી છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી મહાનગરની બહારનાં વિસ્તારો સુધી સતત ફેલાતી રહી હતી. ઇન્ડોનેશિયાની સત્તાવાર ગણતરીમાં શહેરની સીમાઓ વધુ સીમિત રાખવામાં આવતી હોવાથી વાસ્તવિક વસ્તી અંડર-રિપોર્ટ થતી હતી. આ સમસ્યા માત્ર ઇન્ડોનેશિયા સુધી મર્યાદિત નહોતી – શહેરોની વ્યાખ્યા અને તેમની ગણતરીના માપદંડ દરેક દેશમાં અલગ હોવાથી તેમાં મોટું તફાવત જોવા મળે છે.

UNની નવી પદ્ધતિ હેઠળ વિશ્વના તમામ દેશોમાં શહેર, નગર અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોને વ્યાખ્યાયિત કરવા માટે એકસરખો માપદંડ અપનાવવામાં આવ્યો છે. આ માપદંડ મુજબ શહેરની સીમા ત્યા સુધી ગણવામાં આવે છે જ્યાં સુધી લોકોનું રોજિંદું જીવન સીધું શહેર સાથે જોડાયેલું હોય – તેમાં કામ કરવું, રહેવું, મુસાફરી કરવી તેમજ સુવિધાઓનો ઉપયોગ કરવો જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. એ કારણે મહાનગર વિસ્તાર અને શહેર વચ્ચેની સીમાઓ હવે વધુ સ્પષ્ટ બની છે. અગાઉ કેટલાક દેશોમાં નગર વિસ્તારને ખૂબ નાનો રાખવાથી વાસ્તવિક વસ્તી આંકડાઓ ખૂટા પડતા હતા. હવે, શહેરની સાથે જોડાયેલા બધા વિસ્તારો – સબર્બ, સેટેલાઇટ ટાઉન, કે વ્યસ્ત રહેણાંક ઝોન – આ નવા માપદંડમાં સમાવાયા છે.

જકાર્તાના ઉદાહરણમાં નવી પદ્ધતિનો પ્રભાવ સૌથી વધારે સ્પષ્ટ જોવા મળ્યો છે. જાવા દ્વીપ પર સ્થિત જકાર્તા મૂળભૂત રીતે અનેક ગીચ વસતી ધરાવતા વિસ્તારો વચ્ચે ઘેરાયેલું છે. બેકાસી, બોગોર, ટેંગેરાંગ અને અન્ય આસપાસના પ્રદેશોમાં લાખો લોકો દૈનિક જીવન માટે જકાર્તા પર નિર્ભર રહે છે. પરંતુ ઇન્ડોનેશિયાના સત્તાવાર આંકડાઓમાં આ વિસ્તારોને અલગ શહેર તરીકે ગણવામાં આવતાં જકાર્તાની વસ્તી ઓછી દેખાતી હતી. UNની નવી ગણતરી પદ્ધતિથી આ બધા વિસ્તારોને એકસાથે ગણવામાં આવતા જકાર્તાની વસ્તી સીધી 4.2 કરોડ સુધી પહોંચી ગઈ. આ ઉછાળો માત્ર ગણતરીની પદ્ધતિને કારણે જ નથી; છેલ્લા દાયકામાં જકાર્તાની આસપાસના વિસ્તારોમાં ઝડપી શહેરીકરણ, માઇક્રો-અર્બન સેન્ટરનો વિકાસ, અનેક ઉદ્યોગોનું વિસ્તરણ અને પરિવહન સુવિધાના આધુનિકીકરણથી વસ્તી દર વર્ષે વધતી ગઈ છે.

આવો જ ફેરફાર ઢાકા, દિલ્હી અને લેગોસ જેવા શહેરોમાં પણ જોવા મળ્યો છે, પરંતુ જકાર્તાની સ્થિતિ સૌથી અનોખી રહી છે. ઇન્ડોનેશિયામાં રોજગારી અને આર્થિક તકાઓ મુખ્યત્વે જકાર્તા અને આસપાસના વિસ્તારોમાં કેન્દ્રિત છે, જેના કારણે લોકોનો અવરજવર સતત વધી રહ્યો છે. વિશ્વમાં શહેરી વિસ્તારોની વધતી વસ્તી એ આધુનિક શહેરીકરણની મોટી ચુંટણી પણ ઉભી કરે છે. વધુ વસ્તીનો અર્થ વધુ ટ્રાફિક, પ્રદૂષણ, આવાસ સમસ્યા, પાણી અને ઊર્જાની માંગમાં વધારો—આ બધા મુદ્દાઓ જકાર્તા માટે ચિંતાજનક છે.

જકાર્તાના વધતા વસ્તીદબાણને કારણે ઇન્ડોનેશિયાની સરકારે 2019માં રાજધાની બદલીને બોર્નિયો ટાપુના નુસાન્તારમાં નવી રાજધાની સ્થાપવાની યોજના પણ જાહેર કરી હતી. પરંતુ જકાર્તા આર્થિક, વ્યાપારી અને સાંસ્કૃતિક હબ તરીકે યથાવત છે અને તેની વસ્તી હજી પણ નિયંત્રણ બહાર વધી રહી છે. UN રિપોર્ટમાં દર્શાવેલી નવી ગણતરી પદ્ધતિએ વિશ્વને વાસ્તવિક શહેરી વસ્તીનું સ્પષ્ટ દર્પણ આપ્યું છે. હવે શહેરોની યોજના, બાંધકામ અને વિકાસ માટેની નીતિઓ વધુ પારદર્શક માહિતીના આધારે નક્કી થઈ શકશે.

વિશ્વના સૌથી મોટા શહેરોની યાદીમાં જકાર્તાનું પ્રથમ સ્થાન મેળવવું માત્ર આંકડાકીય ફેરફાર નથી, પરંતુ એ દુનિયાભરના શહેરીકરણના વિસ્તૃત નકશામાં મૂળભૂત પરિવર્તન છે. આવનારા વર્ષોમાં UNની નવી પદ્ધતિને કારણે બીજા ઘણા શહેરોના વાસ્તવિક કદ અને વસ્તીના આંકડાઓ પણ નવું ચિત્ર રજૂ કરશે અને વૈશ્વિક શહેર વિકાસ અંગેની સમજણને નવી દિશા આપશે.