રાજકોટ શહેરમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી હવાના પ્રદૂષણમાં સતત વધારો નોંધાઈ રહ્યો છે. ખાસ કરીને શહેરનો AQI (Air Quality Index) હવે સ્વસ્થ સ્તરથી આગળ જઈ રહ્યો છે, જેના કારણે શહેરવાસીઓ ચિંતિત બન્યા છે. વાહનોની સંખ્યા, ઔદ્યોગિક ધુમાડો અને શહેરમાં લીલાવાળી જગ્યાઓની અછત—બધા પરિબળો મળીને રાજકોટમાં અશુદ્ધ હવાના પ્રમાણમાં વધારો કરી રહ્યા છે.

રાજકોટ શહેરમાં વૃક્ષોની સંખ્યા ઓછી હોવાને કારણે શુદ્ધ હવાના પુરવઠામાં ખોટ પડી રહી છે. વધુ ઓક્સિજન આપતાં વૃક્ષો ઓછા અને પ્રદૂષણ વધારતા વાહનો વધુ—આ બંને બાબતો પર્યાવરણ માટે ગંભીર પડકાર ઉભો કરી રહી છે. પરિણામે, ધૂળકણ (PM 2.5 અને PM 10)નું પ્રમાણ વધ્યું છે અને હવાની ગુણવત્તા અનેક જગ્યાએ "સંતોષકારક"થી "ખરાબ" કેટેગરી તરફ સરકી રહી છે.

આ વધતા પડકારોને ધ્યાનમાં રાખીને, હવે રાજકોટ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એટલે કે RMC તંત્ર સક્રિય બન્યું છે. શહેરમાં કેટલા વૃક્ષો છે, હાલની પરિસ્થિતિ મુજબ કેટલા વધારાની જરૂર છે અને ક્યાં સૌથી વધુ અભાવ છે—તેની સંપૂર્ણ ગણતરી RMC દ્વારા શરૂ કરવામાં આવી રહી છે.

વૃક્ષોની સાચી સંખ્યા જાણવા RMC કરશે સર્વેક્ષણ

RMCના ગાર્ડન વિભાગના જણાવ્યા મુજબ, શહેરમાં હાલ કેટલા વૃક્ષો છે તેની સત્તાવાર માહિતી ઉપલબ્ધ નથી. જુદા જુદા વિસ્તારોમાં વાવવામાં આવેલા વૃક્ષોની ગણતરી છૂટક સ્વરૂપમાં છે, પરંતુ શહેર સ્તરે ચોક્કસ ડેટા નથી.

આ ખામી દૂર કરવા RMC હવે શહેરવ્યાપી સર્વેક્ષણ કરી રહ્યું છે, જેમાં—

• દરેક વૃક્ષની સંખ્યા
• તેનો પ્રકાર
• તે ક્યાં આવેલું છે
• તેનો કદ અને પરિપક્વતા
• અને સૌથી મહત્વનું—વૃક્ષનું આયુષ્ય

આ બધી વિગતો એકટ્ટી કરવામાં આવશે.

વૃક્ષોનું જીવન વધારવા ‘જીયો-ટેગિંગ’ કાર્યવાહી

RMC આ અભિયાનમાં ટેકનોલોજીનો પણ ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. સર્વેક્ષણ દરમ્યાન દરેક વૃક્ષનું જીયો-ટેગિંગ કરવામાં આવશે. તેનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે:

• વૃક્ષ ક્યાં સ્થિત છે તેની ચોક્કસ માહિતી
• તેની હાલની સ્થિતિ
• જાળવણી માટે શું જરૂરી છે
• ભવિષ્યમાં વૃક્ષ ખોવાઈ જાય તો તેનું રેકોર્ડ ઉપલબ્ધ રહે

જીયો-ટેગિંગથી દરેક વૃક્ષની “ઓનલાઇન ઓળખ” તૈયાર થશે. જેથી ભવિષ્યમાં વૃક્ષોનું રોપણ, જાળવણી અને રિપોર્ટિંગ વધુ સરળ બને છે.

આ ટેકનિક વડે RMCને તે વિસ્તાર પણ જાણી શકાશે જ્યાં વૃક્ષોનું પ્રમાણ સૌથી ઓછું છે અને જ્યાં તાત્કાલિક વધુ લીલોતરી સર્જવાની જરૂર છે.

"વૃક્ષોની અછતથી હવામાં અશુદ્ધિ વધી રહી છે" — ગાર્ડન અધિકારી ભાવેશ જાકાસણીયા

ગાર્ડન વિભાગના અધિકારી ભાવેશ જાકાસણીયાએ જણાવ્યું કે શહેરમાં હરિત વિસ્તાર વધારવો સમયની જરૂર છે. તેમની કહેવા મુજબ:

“રાજકોટ શહેરમાં વૃક્ષોની સંખ્યા વસ્તી મુજબ પૂરતી નથી. ઓક્સિજનનું ઉત્પાદન ઓછું અને પ્રદૂષણ વધતું હોય છે. જીયો-ટેગિંગ દ્વારા અમને વૃક્ષોની સંપૂર્ણ માહિતી મળશે અને જે વિસ્તારોમાં વૃક્ષો ઓછા છે ત્યાં ખાસ અભિયાન ચલાવવામાં આવશે.” 

"AQI સુધારવા લીલોતરી વધારવી જરૂરી" — પર્યાવરણ વિભાગના બ્રજેશ સોલંકી

RMCના પર્યાવરણ વિભાગના અધિકારી બ્રજેશ સોલંકીએ કહ્યું:

શહેરમાં AQI વધતો જ રહ્યો છે. ખાસ કરીને પીક અવરમાં ધૂળ અને ધુમાડો વધી જાય છે. શહેરના અનેક વિસ્તારોમાં હવા હવે ‘મોડરેટ’થી ‘અનહેલ્ધી’ કેટેગરીમાં પહોંચી રહી છે. આ સ્થિતિ બદલવા માટે મોટા  પ્રમાણમાં વૃક્ષારોપણ અને જાળવણી બેેય ખૂબ જ જરૂરી છે.”

તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે આવતા દિવસોમાં શહેરના મુખ્ય માર્ગો, સર્કલ, ગાર્ડન અને ઓછી લીલોતરી ધરાવતા વિસ્તારોમાં માસ પ્લાન્ટેશન ડ્રાઇવ હાથ ધરાશે.

ભવિષ્ય માટેના પ્લાન: કેટલા વૃક્ષોની જરૂર છે?

RMCના પ્રાથમિક અંદાજ મુજબ, રાજકોટ જેવા ઝડપી વિકાસશીલ શહેરમાં ઓછામાં ઓછા દર 100 લોકો પાછળ 25–30 વૃક્ષો હોવા જોઈએ. હાલમાં આ પ્રમાણ ઘણું ઓછું હોવાનું માનવામાં આવે છે. સર્વેક્ષણ પૂર્ણ થનાર પછી ચોક્કસ માહિતી બહાર આવશે.

અંદાજે એક લાખથી વધુ નવા વૃક્ષોની જરૂર પડશે, જેથી શહેરનો AQI સ્વસ્થ સ્તરે લાવી શકાય.

રાજકોટમાં હવાનું પ્રદૂષણ સતત વધતું જાય છે, પરંતુ સારા સમાચાર એ છે કે હવે તંત્ર સક્રિય થયું છે. RMC દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલ આ વિશાળ વૃક્ષ–સર્વેક્ષણ અને જિયો-ટેગિંગ અભિયાન શહેરના પર્યાવરણ માટે ખૂબ મહત્ત્વનું પગલું સાબિત થશે. વૃક્ષો માત્ર ઓક્સિજન જ આપતા નથી પરંતુ હવાનો પ્રદૂષણ ઘટાડે છે, તાપમાન સંતુલિત રાખે છે અને એકંદર હવા ગુણવત્તા સુધારે છે.

શહેરને સ્વસ્થ અને હરિયાળો બનાવવા માટે તંત્ર સાથે નાગરિકોએ પણ પોતાનો હિસ્સો આપે તો ભવિષ્યનું રાજકોટ વધુ લીલોતરી અને શુદ્ધ હવાના માર્ગે આગળ વધી શકે છે.