આજના ડિજિટલ યુગમાં મોબાઈલ ફોન જીવનનો અગત્યનો ભાગ બની ગયો છે. કામ હોય, મનોરંજન હોય કે સોશિયલ મીડિયા—દરેક ક્ષણે મોબાઈલ સાથે જોડાયેલા રહેવું લોકોને સ્વાભાવિક લાગે છે. પરંતુ આ આદત ઘણીવાર એટલી ઊંડી ઊતરી જાય છે કે ફોન પાસે ન હોય તો માણસ અસ્વસ્થ થઈ જાય, ચિંતા વધે અને અજંપો અનુભવાય. આ સ્થિતિને જ “નોમોફોબિયા” કહેવામાં આવે છે—નો મોબાઈલ ફોન ફોબિયા.

જગતમાં વધી રહેલી આ માનસિક સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીના મનોવૈજ્ઞાનિક વિભાગે પ્રથમ વખત એક ખાસ ‘નોમોફોબિયા ટેસ્ટ’ તૈયાર કર્યો છે, જે વ્યક્તિ આ ફોબિયાથી પીડિત છે કે નથી તેની સચોટ ઓળખ કરી શકે છે. આ સંશોધન યુવાઓમાં મોબાઈલની લત અને તેના માનસિક પ્રભાવને સમજવા માટે ખુબ જ મહત્વનું ઠરી રહ્યું છે.

નોમોફોબિયા શું છે?

નોમોફોબિયા એ એવી માનસિક સ્થિતિ છે જેમાં માણસને મોબાઈલ ફોનથી દૂર રહેવાનું, તેના ખોવાઈ જવાનું, નેટવર્ક ન મળવાનું અથવા બેટરી ખતમ થવાનું અસ્વીકાર્ય લાગે છે.
તેના કારણે કેટલીક સામાન્ય પ્રતિક્રિયાઓ જોવા મળે છે:

• બેચેની અને ચિંતા
• હૃદયની ધડકન વધી જવું
• ચીડિયાપણું
• સતત ફોન ચેક કરવાની આદત
• કામમાં ધ્યાન ન રહેવું
• એકાંત અથવા અસુરક્ષા જેવી લાગણી

આજના યુવાનોમાં આ લક્ષણો વધતા જોવા મળી રહ્યા છે.

સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીની અનોખી પહેલ

યુનિવર્સિટીના મનોવૈજ્ઞાનિક વિભાગે પેપર-એન્ડ-પેન્સિલ આધારિત ટેસ્ટ વિકસાવ્યો છે. રિસર્ચ સ્કોલર્સના મહિનાોથી ચાલેલા અભ્યાસ બાદ તૈયાર થયેલા આ ટેસ્ટને ભારત સરકાર દ્વારા કોપીરાઇટ આપવામાં આવ્યું છે, જેનાથી આ શોધને રાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા મળી છે.

કોને ઉપયોગી છે આ ટેસ્ટ?

આ ટેસ્ટ ખાસ કરીને 14 થી 34 વર્ષની વયના લોકો માટે બનાવાયો છે—જે ઉંમરે મોબાઈલનો વધુ ઉપયોગ અને તેની લત ઝડપથી વધી શકે છે.
તેના માધ્યમથી નીચેના પાસાઓનું વિશ્લેષણ થાય છે:

• મોબાઈલ ડિપેન્ડન્સી
• ચિંતા સ્તર
• એકાગ્રતા પર અસર
• માનસિક સ્વાસ્થ્ય
• ફોબિયાનો સ્તર (નૂન, મધ્યમ કે ગંભીર)

પ્રોફેસર ડૉ. યોગેશ જોગસ કહે છે કે આ ટેસ્ટ વિદ્યાર્થીઓ માટે અત્યંત ઉપયોગી છે અને સમયસર સારવાર માટે માર્ગદર્શન આપે છે.

સહાયક પ્રોફેસર ધારા દોશી જણાવ્યું કે માનસિક ચિંતાને કારણે યુવાઓ મોબાઈલ વગર રહેવામાં મુશ્કેલી અનુભવતા હોય છે, અને આ ટેસ્ટ તેમને પોતાની પરિસ્થિતિ જાણવામાં મદદ કરશે.

યુવાનોમાં કેમ વધી રહ્યું છે નોમોફોબિયા?

1. સોશિયલ મીડિયા પ્રેશર
   લાઈક્સ, ફોલોઅર્સ અને મેસેજનો પ્રતિસાદ—આ બધું માનસિક દબાણ ઉભું કરે છે.
2. ઓનલાઈન ગેમિંગ અને એપ્સ
   સતત નોટિફિકેશન લૂપ અને ઇનામની સિસ્ટમ યુવાઓને બંધાઈ રાખે છે.
3. અકેડેમિક તથા કામની જરૂરિયાત
   વર્ચ્યુઅલ ક્લાસ, ઓફિસ કોલ્સ, કાર્ય સંબંધિત એપ્સ—મોબાઈલ પર નિર્ભરતા વધારે છે.
4. ફિયર ઓફ મિસિંગ આઉટ (FOMO)
   કંઈક ચૂકી ન જવાય તે ડર ફોનથી દૂર રહેવા દેતો નથી.

નોમોફોબિયા સામે શું કરી શકાય?

1. સ્ક્રીન ટાઈમ લિમિટ સેટ કરો

મોબાઈલના વપરાશ માટે ચોક્કસ સમય નક્કી કરવાથી મન ધીમે ધીમે નિયંત્રણ શીખે છે.

2. નોટિફિકેશન બંધ કરો

અનાવશ્યક એપ્સના નોટિફિકેશન ઘટાડવાથી ફોન હાથમાં લેવાની આવશ્યકતા ઘટે છે.

3. ફોન ફ્રી ઝોન બનાવો

ઘર, ઓફિસ અથવા કોલેજમાં ચોક્કસ જગ્યા એવી રાખો જ્યાં મોબાઈલનો ઉપયોગ ન કરો.

4. ડિજિટલ ડિટોક્સ અપનાવો

અઠવાડિયામાં એક દિવસ કે કેટલાક કલાકો ફોન વગર રહેવાનો પ્રયત્ન કરો.

5. માનસિક કાઉન્સેલિંગ

ગંભીર પરિસ્થિતિમાં મનોવિજ્ઞાનીની સલાહ લેવા જરૂરી બને છે.

મોબાઈલ ફોન આપણા જીવનનો આવશ્યક ભાગ છે, પરંતુ તેની લત ગંભીર માનસિક સમસ્યાઓ સર્જી શકે છે. સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીનો આ ‘નોમોફોબિયા ટેસ્ટ’ સમાજમાં વધતી ચિંતા સામે એક મહત્વપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક પગલું છે.
સમયસર ઓળખ અને યોગ્ય માર્ગદર્શન વ્યક્તિને ડિજિટલ હેલ્થ તરફ આગળ વધવામાં મદદ કરી શકે છે.

જો તમને પણ ઉપર જણાવેલા લક્ષણો અનુભવો તો તમારી મોબાઈલ હેબિટને સમજવા માટે આ ટેસ્ટ ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.