દેશભરમાં જાન્યુઆરી મહિના દરમિયાન પણ વાયુ પ્રદૂષણની સમસ્યા ગંભીર બની રહી છે. ખાસ કરીને ઉત્તર ભારત અને દિલ્હી-એનસીઆર વિસ્તારમાં હવાની ગુણવત્તા સતત ચિંતાજનક સ્તરે નોંધાઈ છે. ‘સેન્ટર ફોર રિસર્ચ ઓન એનર્જી એન્ડ ક્લીન એર’ (CREA) દ્વારા જાહેર કરાયેલા તાજેતરના રિપોર્ટ અનુસાર, દેશના અનેક શહેરોમાં PM2.5નું સ્તર રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા ધોરણોથી ઘણું વધારે છે, જે જનસ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર ખતરો બની રહ્યું છે.

CREAના આંકડાઓ મુજબ, જાન્યુઆરી મહિનામાં ગાઝિયાબાદ દેશનું સૌથી પ્રદૂષિત શહેર બન્યું છે. અહીં PM2.5નું સરેરાશ સ્તર 184 માઇક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટર નોંધાયું હતું, જે રાષ્ટ્રીય મર્યાદા કરતાં લગભગ ત્રણ ગણું વધારે છે. આટલું ઊંચું પ્રદૂષણ શ્વાસ સંબંધિત બીમારીઓ, હૃદયરોગ અને લાંબા ગાળાની આરોગ્ય સમસ્યાઓનું જોખમ વધારતું હોવાનું નિષ્ણાતો જણાવી રહ્યા છે.

ગાઝિયાબાદ પછી દિલ્હી પ્રદૂષણના મામલે બીજા ક્રમે રહ્યું છે. દિલ્હીમાં જાન્યુઆરી મહિનાના 27 દિવસ હવાની ગુણવત્તા ‘ખૂબ જ ખરાબ’ અથવા ‘ગંભીર’ શ્રેણીમાં રહી હતી. નોઈડા, ગુરુગ્રામ અને ગ્રેટર નોઈડા પણ ટોપ-10 પ્રદૂષિત શહેરોની યાદીમાં સામેલ છે. આ શહેરોમાં વાહન વ્યવહાર, ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓ અને બાંધકામની ધૂળ પ્રદૂષણના મુખ્ય કારણો માનવામાં આવે છે.
 

ટોપ-10 યાદીમાં ધારુહેડા છઠ્ઠા સ્થાને રહ્યું છે, જ્યારે સિંગરૌલી, ભિવાડી, નારનોલ અને ગંગટોક જેવા શહેરો પણ ગંભીર પ્રદૂષણનો સામનો કરી રહ્યા છે. નોંધનીય બાબત એ છે કે આ યાદીમાં સામેલ મોટા ભાગના શહેરો ઉત્તર પ્રદેશ અને હરિયાણા રાજ્યોમાં આવેલા છે, જે દર્શાવે છે કે આ વિસ્તારમાં વાયુ પ્રદૂષણ એક મોટો પ્રાદેશિક પ્રશ્ન બની ગયો છે.

રિપોર્ટમાં વધુમાં જણાવાયું છે કે સર્વેક્ષણ કરાયેલા 248 શહેરોમાંથી એક પણ શહેર વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) દ્વારા નક્કી કરાયેલા સુરક્ષિત ધોરણો પર ખરું ઉતર્યું નથી. WHO અનુસાર, PM2.5નું સુરક્ષિત સ્તર ઘણું ઓછું હોવું જોઈએ, પરંતુ ભારતમાં લગભગ તમામ શહેરોમાં આ મર્યાદા લાંઘવામાં આવી છે. આ સ્થિતિ દેશની પર્યાવરણીય નીતિઓ અને અમલ પર ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.

રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છ હવા કાર્યક્રમ (NCAP) હેઠળ આવતાં 97 શહેરોમાંથી 46 શહેરોએ જાન્યુઆરીમાં નક્કી કરેલા ધોરણોનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે. રાજ્યોની વાત કરીએ તો, પ્રદૂષણના નિયમોનું સૌથી વધુ ઉલ્લંઘન રાજસ્થાનમાં નોંધાયું છે, જ્યાં 34માંથી 23 શહેરોમાં હવાની ગુણવત્તા ખરાબ રહી છે. ત્યારબાદ હરિયાણા, બિહાર, ઓડિશા અને ઉત્તર પ્રદેશ જેવા રાજ્યોનો ક્રમ આવે છે.

બીજી તરફ, રિપોર્ટમાં થોડી રાહત આપતી માહિતી પણ સામે આવી છે. દેશના માત્ર 21 શહેરોમાં હવાની ગુણવત્તા ‘સારી’ શ્રેણીમાં રહી છે. મધ્યપ્રદેશનું દમોહ શહેર દેશનું સૌથી સ્વચ્છ શહેર જાહેર થયું છે, જ્યાં PM2.5નું સરેરાશ સ્તર માત્ર 17 માઇક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટર નોંધાયું હતું. સૌથી સ્વચ્છ 10 શહેરોમાંથી પાંચ શહેરો કર્ણાટક રાજ્યના હોવાનું પણ રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે.

મહાનગરોની સ્થિતિ પર નજર કરીએ તો દિલ્હી અને કોલકાતામાં પ્રદૂષણ વધુ રહ્યું છે, જ્યારે ચેન્નાઈ, મુંબઈ અને બેંગલુરુમાં હવાની ગુણવત્તા તુલનાત્મક રીતે નિયંત્રણમાં જોવા મળી છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે દરિયાકાંઠાના શહેરોમાં પવન અને ભૌગોલિક પરિસ્થિતિને કારણે પ્રદૂષણનું પ્રમાણ થોડું ઓછું રહે છે.

પર્યાવરણ નિષ્ણાતો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે જો તાત્કાલિક અને કડક પગલાં લેવામાં નહીં આવે તો આવનારા સમયમાં વાયુ પ્રદૂષણ જાહેર સ્વાસ્થ્ય માટે મોટું સંકટ બની શકે છે. વાહન નિયંત્રણ, ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જન પર કડક દેખરેખ અને હરિયાળી વધારવા જેવા પગલાં સમયની માંગ બની ગયા છે.