નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે લોકસભામાં આજે તમાકુ ઉદ્યોગ અને સંબંધિત ઉત્પાદનો માટે કર વ્યવસ્થામાં મોટા ફેરફારો લાવનારા બે મહત્વપૂર્ણ બિલો રજૂ કર્યા. આ બંને બિલોના અમલ પછી સિગારેટ, તમાકુ અને પાન મસાલા જેવા હાનિકારક ઉત્પાદનોના ભાવોમાં ઉછાળો આવવાની પૂરી શક્યતા છે. સરકારે આ નિર્ણય રાષ્ટ્રીય સ્તરે આરોગ્ય સુરક્ષા મજબૂત કરવા અને GST વળતર સેસની સમાપ્તિ બાદ આવકનું વિકલ્પિક સ્ત્રોત સુનિશ્ચિત કરવા માટે લીધો હોવાનું જણાવાયું છે.

નાણામંત્રીએ લોકસભામાં ‘કેન્દ્રીય ઉત્પાદ શુલ્ક (સુધારા) વિધેયક, 2025’ અને ‘સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સેસ વિધેયક, 2025’ રજૂ કર્યા. આ બિલોનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે, હાલ સિગારેટ, તમાકુ, પાન મસાલા અને અન્ય ઝેરી ઉત્પાદનો પર લાગતા વળતર સેસને નાબૂદ કર્યા બાદ પણ સરકારને પૂરતું મહેસૂલ મળતું રહે અને આરોગ્ય-સુરક્ષા સંબંધિત ખર્ચ માટે વધારાનો નાણાંકીય આધાર ઉપલબ્ધ રહે.

હાલમાં આવા બધાજ ઉત્પાદનો પર 28 ટકાનો GST લાગુ છે, ઉપરાંત વિવિધ પ્રકારના વળતર સેસ વસૂલવામાં આવે છે. પરંતુ 1 જુલાઈ 2017 થી GST લાગુ થયા બાદ રાજ્યોને થતા આવક નુકસાનની ભરપાઈ માટે આ સેસ માત્ર નિર્ધારિત સમયગાળે માટે જ લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો. COVID-19 સમયગાળા દરમિયાન કેન્દ્રને રાજ્યોને વળતર આપવા માટે ઊંચી લોન લેવી પડી હતી. આ લોનની ચુકવણી પૂર્ણ થઈ રહી હોવાથી 31 માર્ચ 2026 બાદ વળતર સેસ સંપૂર્ણપણે બંધ થવાનું છે. તેને ધ્યાનમાં રાખીને કેન્દ્રએ નવા સેસ અને એક્સાઇઝ ડ્યુટી દ્વારા આવક જાળવવાનો રસ્તો અપનાવ્યો છે.

નવા પ્રસ્તાવ મુજબ, તમાકુ અને સંબંધી ઉત્પાદનો પર હવે 40 ટકા GST લાગશે, જે અગાઉના 28% GST કરતા નોંધપાત્ર વધુ છે. સાથે જ, સરકાર નવા એક્સાઇઝ ડ્યુટીના દરો પણ લાદશે, જેના કારણે સિગારેટ અને તમાકુના ભાવોમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, સિગારેટ અને ચુરુટ પર 1,000 સ્ટિક દીઠ 5,000 થી 11,000 રૂપિયા સુધીની એક્સાઇઝ ડ્યુટી વસૂલવામાં આવશે. કાચા તમાકુ પર 60 થી 70 ટકા ટેક્સ અને નિકોટિન આધારિત અથવા સૂંઘવામાં આવતા ઉત્પાદનો પર સીધો 100 ટકા ટેક્સ લાગશે. હાલ સિગારેટ પર 5 ટકા વળતર સેસ અને પ્રતિ 1,000 સ્ટિક 2,076 થી 3,668 રૂપિયા સુધીનો સેસ વસૂલાય છે, જે હવે નવા માળખા હેઠળ બદલાશે.

બીજો મહત્વપૂર્ણ બિલ ‘સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સેસ વિધેયક, 2025’ છે, જેમાં ખાસ કરીને પાન મસાલા જેવા ઉત્પાદનો પર નવો સેસ લાદવાનો પ્રસ્તાવ છે. આ સેસ આરોગ્ય સુરક્ષા, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને જાહેર હિતને ધ્યાનમાં રાખીને વસૂલવામાં આવશે. પાન મસાલા પર હવે 40% GST ઉપરાંત આ નવો સેસ પણ લાગુ રહેશે, જેના કારણે આવા ઉત્પાદનોના ભાવોમાં ભારે વધારો આવી શકે છે. આ બિલ સરકારને જરૂર પડે તો અન્ય હાનિકારક ઉત્પાદનો પર પણ આ સેસ લાગુ કરવાની સત્તા આપે છે.

નવી વ્યવસ્થામાં ઉત્પાદકોને તેમના દરેક કારખાના માટે મશીનરી અને ઉત્પાદન ક્ષમતાની સ્વ-જાહેરાત કરવી ફરજિયાત રહેશે. સરકાર આ માહિતીના આધારે અલગ-અલગ પ્લાન્ટોમાં લાગુ થનારા સેસની ગણતરી કરશે. આ સિસ્ટમનો હેતુ ઉત્પાદનની પારદર્શિતામાં વધારો કરી કરચોરી પર અસરકારક નિયંત્રણ મેળવવાનો છે.

આરોગ્ય નિષ્ણાતો અને અર્થવ્યવસ્થાના વિશ્લેષકો માનતા છે કે આ પગલું જાહેર આરોગ્યને સુરક્ષિત કરવા માટે ઉત્તમ છે, કારણ કે ભારતીય યુવાનોમાં તમાકુ વપરાશનું પ્રમાણ સતત વધી રહ્યું છે. ઉચ્ચ ટેક્સ દરો ઉત્પાદનને મોંઘું બનાવે છે, જેને કારણે વપરાશમાં સ્વાભાવિક ઘટાડો આવે છે. બીજી તરફ, તમાકુ ઉદ્યોગ સાથે જોડાયેલા વેપારીઓ અને ઉત્પાદકોને આ વધારાના ટેક્સના ભારથી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

સરકારના દાવા પ્રમાણે, નવા કર માળખાથી આરોગ્યક્ષેત્રમાં ખર્ચ વધારવા માટે પૂરતું નાણાકીય સ્ત્રોત ઉપલબ્ધ રહેશે અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના ક્ષેત્રે પણ વધારાનો ફંડ ઉપલબ્ધ કરાવી શકાશે. ભારત જેવા દેશ માટે, જ્યાં તમાકુના કારણે દર વર્ષે લાખો લોકો જીવ ગુમાવે છે, ત્યાં આવા નિર્ણયને નીતિગત દૃષ્ટિએ આવશ્યક માનવામાં આવે છે.

નવી ટેક્સ વ્યવસ્થા અમલમાં આવ્યા બાદ બજારમાં તમાકુ ઉત્પાદનોના ભાવોમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળશે અને સામાન્ય વપરાશકર્તાને સિગારેટ, પાન મસાલા અથવા તમાકુ ખરીદવા માટે વધારે ખર્ચ કરવો પડશે. હવે આવતા દિવસોમાં સંસદની ચર્ચા અને રાજ્યસભામાં બિલ પસાર કર્યા બાદ આ નવી વ્યવસ્થા અમલમાં આવશે.