ભારત સરકાર દ્વારા સંસદમાં રજૂ કરાયેલા આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26માં દેશના બાળકો અને યુવાનોમાં ઝડપથી વધી રહેલી ‘ડિજિટલ લત’ (Digital Addiction) અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. સર્વેક્ષણમાં જણાવાયું છે કે, સોશિયલ મીડિયા, ઓનલાઇન ગેમિંગ અને ગેમ્બલિંગ એપ્સનો બિનનિયંત્રિત ઉપયોગ માનસિક સ્વાસ્થ્ય, વર્તન અને ઉત્પાદકતા પર નકારાત્મક અસર કરી રહ્યો છે. આ સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને સરકારે સોશિયલ મીડિયા માટે વય-આધારિત મર્યાદા નક્કી કરવા અંગે વિચાર કરવાની ભલામણ કરી છે.
 

સોશિયલ મીડિયા અને ડિજિટલ લતનો ખતરો

સર્વેક્ષણ અનુસાર, લાંબા સમય સુધી સ્ક્રીન સામે રહેવું, રીલ્સ અને શોર્ટ વીડિયોના ઓટો-પ્લે ફીચર્સ તથા ટાર્ગેટેડ જાહેરાતો બાળકોને ઝડપથી લત તરફ ધકેલી રહ્યા છે. ડિજિટલ લતના કારણે બાળકોમાં ચીડિયાપણું, ઊંઘની સમસ્યા, ધ્યાનમાં ઘટાડો અને સામાજિક એકાંત જેવા લક્ષણો વધી રહ્યા છે. આ સમસ્યા હવે માત્ર વ્યક્તિગત નહીં પરંતુ સામાજિક અને રાષ્ટ્રીય સ્તરની ચિંતા બની છે.
 

સરકારની મુખ્ય ભલામણો

આર્થિક સર્વેક્ષણમાં ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ માટે કેટલીક મહત્વપૂર્ણ ભલામણો કરવામાં આવી છે. તેમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે વય ચકાસણી (Age Verification) ફરજિયાત બનાવવી. સર્વેક્ષણ અનુસાર, સોશિયલ મીડિયા અને ગેમ્બલિંગ એપ્સને ખાતરી કરવી જોઈએ કે નાબાલિકો તેમના પ્લેટફોર્મનો દુરુપયોગ ન કરે. સાથે સાથે, બાળકો માટે ઓટો-પ્લે વીડિયો અને ટાર્ગેટેડ જાહેરાતો પર નિયંત્રણ લાવવાની પણ ભલામણ કરવામાં આવી છે.
 

પરિવારો અને સમાજની ભૂમિકા

સરકારનું માનવું છે કે માત્ર કાયદાકીય નિયંત્રણોથી સમસ્યાનો સંપૂર્ણ ઉકેલ શક્ય નથી. આ માટે પરિવારો અને સમાજની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ છે. માતા-પિતાને બાળકો માટે સ્ક્રીન-ટાઈમ મર્યાદા નક્કી કરવાની, ડિવાઈસ-ફ્રી સમય રાખવાની અને ઓફલાઈન પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. પરિવાર સાથે સમય વિતાવવો, રમતગમત અને વાંચન જેવી પ્રવૃત્તિઓ બાળકોને ડિજિટલ લતથી દૂર રાખી શકે છે.
 

વિશ્વના દેશોમાં શું છે નિયમો?
 

વિશ્વના અનેક દેશોએ સોશિયલ મીડિયા માટે કડક વય મર્યાદા અમલમાં મૂકી છે.
ઓસ્ટ્રેલિયામાં ડિસેમ્બર 2025થી 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાગુ કરવામાં આવ્યો છે.
ફ્રાન્સમાં 15 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ બનાવવા પર પ્રતિબંધ લાવવાની તૈયારી ચાલી રહી છે.
અમેરિકામાં ફેડરલ સ્તરે COPPA કાયદા હેઠળ 13 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોના ડેટાને સુરક્ષા આપવામાં આવે છે, જ્યારે અનેક રાજ્યોમાં અલગ-અલગ નિયમો છે.
યુરોપિયન યુનિયનમાં 13થી 16 વર્ષની વચ્ચે વય મર્યાદાની ભલામણ કરવામાં આવી છે.

 

ભારતમાં હાલની સ્થિતિ

ભારતમાં હાલમાં કોઈ સ્પષ્ટ રાષ્ટ્રીય સ્તરની સોશિયલ મીડિયા વય મર્યાદા નથી. ડેટા પ્રોટેક્શન કાયદા મુજબ 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે માતા-પિતાની સંમતિ જરૂરી છે, પરંતુ સોશિયલ મીડિયા એક્સેસ માટે કડક નિયંત્રણો નથી. જોકે, ગોવા અને આંધ્રપ્રદેશ જેવા કેટલાક રાજ્યો ઓસ્ટ્રેલિયાના મોડલ પર વિચાર કરી રહ્યા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.
 

ટેક કંપનીઓ પર શક્ય અસર

જો સરકાર આ ભલામણોને કાયદાનું સ્વરૂપ આપે છે, તો મેટા, ગૂગલ, યુટ્યુબ અને X જેવી મોટી ટેક કંપનીઓને ભારતમાં તેમની કામગીરીમાં મોટા ફેરફારો કરવા પડશે. વય ચકાસણી, કન્ટેન્ટ ફિલ્ટરિંગ અને જાહેરાત નીતિમાં કડક નિયમો લાગુ થઈ શકે છે, જેનાથી તેમની વ્યાવસાયિક રણનીતિ પર પણ અસર પડશે.

ડિજિટલ યુગમાં ટેકનોલોજી અનિવાર્ય બની ગઈ છે, પરંતુ તેના અતિરેકથી બાળકોના ભવિષ્ય પર જોખમ ઊભું થયું છે. આર્થિક સર્વેક્ષણ દ્વારા સરકારએ સમયસર ચેતવણી આપી છે. હવે જો યોગ્ય નીતિ, કાયદા અને સામાજિક સહકારથી પગલાં લેવામાં આવે, તો બાળકોને ડિજિટલ લતથી બચાવી શકાય અને સ્વસ્થ, સંતુલિત સમાજનું નિર્માણ શક્ય બનશે.